fríggjadagur 19. oktober 2012síða 19

19 Fríggjadagur 19. oktober 2012 · Nr. 222 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 kjak Landsbanki Føroya Við løgtingslóg nr. 57 frá 2. oktober 1978 varð Lands­ banki Føroya settur á stovn. Leiðslan í bankanum skal vera: eitt umboðsráð við 11 limum, 5 valdir av Før­oya Landsstýri og 6 av vinnu­ feløgum. Umboðsráðið velur eina nevnd við 5 limum. Lands­stýrið skal seta stjóran eftir tilráðing. Landsstýrið ger viðtøkur til bankan. Umboðsráðið varð valt og fór til verka - kanska eina mest við nógvum fund­ um. Rúm tíð gekk, fleiri ár, áðrenn landsbankin veru­ liga fór at virka. Bankin, ið tá helt til Yviri við Strond í einum húsum hjá Menn­ ingar­grunninum, hevur skift bústað nakrar ferðir; sam­ bært telefonbókini er hann nú í einum øðrum húsi Yviri við Strond. Við heimastýrislógini í 1948 broyttist nógv í Føroy­ um. Eitt nú fingu vit ein lands­kassa við nýggjum og stórum heimildum á tí fíggjar­liga økinum, sum varð um­sitið av Føroya Gjaldstovu við beinleiðis referencu (til­ vísing) til løgmann. Allur al­mennur peningur og øll almenn innlán og útlán í og úr landskassanum og úr stórum tali av grunnum vórðu væl og virðiliga um­ sitin av gjaldstovuni. Gjaldstovan gav løgmanni regluliga skrivlig boð um lands­kassans gjaldføri eina ferð um vikuna (ella var tað kanska eina ferð um mán­ aðin?) Sjálvur vitj­aði løg­ maður javnan á gjald­stov­ uni. Samstundis við heima­ stýrislógini viðtók løg­ting­ið lóg um Føroya Gjald­stovu í mars mánaði 1949. Við til­ráð­ ing frá lands­stýris­liminum við fíggjarmálum avtók løg­tingið lógina um Føroya Gjald-­stovu í 1987, uttan at stjórin á gjaldstovuni varð spurd­ur til ráðs. Yvirhøvur má sigast, at Í 80-unum hómaðist ein hóttan – eins og demoklessvørðið á hestahárinum – móti lands­ kassanum og alla sømiliga tilveru í Føroyum. Av tí at talan var um eina líðandi, men áhaldandi, tilgerðartíð, vóru tað bert fá, ið dugdu ella vildu síggja tað ómetaliga lágtrýstið, sum seyg seg um okkara oyggjar. Í 1992 slitnaði so hesta­ hárið, og svørðið fór lúkst í møn­ina. Á síðu 127-153 í mínari bók ”Endurminningar” royni eg at greiða frá ”Inferno og ruðuleiki í almennari fyri­ siting í Tinganesi. Lands- kassin verður privatiseraður og koppar.” Føroya Gjaldstova umsat allan almennan pening – øll inn­gjøld og øll útgjøld – og allar landskassans pen­inga­ ognir, herundir all­ar teir mongu (uml.80) grunn­arnar og teirra útlán. Aft­urat hes­ um umsat gjald­stov­an alla inn­krevjing av skatti, tolli, barnapeningi (alimenta­tión), lánum til lesandi og nógv annað. Í smædni sagt: alt hetta varð umsitið professionelt við framkomnum amboðum og dagført eftir politiskum og tíðarinnar krøvum. Øll neyðug kartotek vórðu so við og við gjørd alt eftir tørvi og dagførd dag um dag – eisini í tíðini áðrenn edv á hesum økjum gjørdi vart við seg á gjaldstovuni, t.v.s. umleið 1980. Hóast løgtingið viðtók lóg­ ina um at stovna ein lands­ banka í 1978, er landsbankin ikki at finna í landskassans árs­roknskapum fyrr enn í 1994. Við árslok 1993 átti lands­ kassin 815 milliónir inni­ standandi í føroyskum pen­ ingastovnum. Av hesari inni­støðu vóru 653 milliónir bundnar, pantsettar. Hetta kravdu bankarnir – Føroya Banki og Sjóvinnubankin – fyri at fíggja landskassans effektivu veðhaldsskyldur og upphøgging av skipum. Umframt hesar pantsetingar settu bankarnir onnur krøv mótvegis landsstýrinum, sum soleiðis kom undir ad­ ministratión av nevndu bank­um. Løgtingið gav valla loyvi til eina slíka pantseting og ómynduggerð av lands­ stýrinum mótvegis tveimum bankum? Bankarnir fóru sum kunn­ugt á heysin saman við landskassanum. Tað var um hetta mundið, at statskassin bjargaði ein­ um niðurundirkomnum, pant­settum landskassa og øll­um peningakervinum í Før­oyum. Við heimild í løgtingslógini um Landsbanka Føroya hev­ur landsstýrið ”pantsett” skatta­ borgaranna pening soleiðis, at ein upphædd svarandi til 15 % av bruttotjóðarúrtøkuni í undanfarna ári er bundin í landsbankanum. Tað snýr seg um milliardaupphædd. Eina slíka niðurbinding av landskassans gjaldføri tolir okkara vælferðarsamfelag als ikki. Sjón gongur fyri søgn. Landsstýrið ætlar nú við løgtingsins loyvi at niður­ leggja Føroya Landsbanka og at flyta alt økið aftur til Føroya Gjaldstova, har tað var í 45 ár. Tann dugnaligi banka­maðurin Jørn Ast­rup Hansen er ikki í iva: Lands­ bankin er í roynd og veru ein glantrileikur. Ein hittinorðaður, ið hevði lisið greinina hjá Jørn Astrup Hansen, helt, at hann átti at enda greinina, sum øll ævintýr enda: Snip snap snude, så er historien ude. Hetta hevur annars kost­ að skattaborgaranum dýrt. Men tann veruliga orsøkin til, at landskassin í fleiri ár hevur havt áhaldandi rakstrarhall, uppstóð við tí famøsa niðurskurðinum av ríkiskassablokkinum 1. januar 2002. Eitt gamalt hittinorð ljóðar nakað soleiðis: ”Tað er eins lætt at lumpa seg sjálvan uttan at merkja tað, sum tað er trupult at lumpa onnur, uttan at tey merkja tað.” Heri Mohr Her stendur hann. Her mangan Victor stóð. Við andans svørði og við andans merki hann stríddist móti yvirvøld og klerki alt fyri hann, sum úthelti sítt blóð á krossins træ. Her gav hann honum ljóð: við leikmans ídni royndist hann hin sterki og kannaði teim smæstu størsta verkið, sum nakar hevur ognað síni tjóð. Hans sál var glottin, sum í sorta skein, hans rødd hon átti havsins sterka lag og himins veldi. Tignarligur trein hann fram, og fúsur gekk hann bygd úr bygd í áliti á Guð. Til síðsta dag var eyðmýktin hans allarstørsta dygd. Alexandur Kristiansen Við eina standmynd Tá ein milliard skuldi tømast úr Landsbankanum Landsbankin skal umskip­ ast, og hetta hevur elvt til eitt rættiliga hvast orða­ skifti. Nógv sjónarmið verða førd fram – bæði fyri og ímóti. Eitt av sjónarmiðunum, sum hevur verið brúkt ímóti umleggingini er, at vandi er fyri, at politikarar fara at fáa fatur á pengunum í Landsbankanum og brúka teir til at fíggja almenna raksturin við. Sjálvandi má ein um­ legg­ing ikki hava ta av­ leiðing, at ”kassin opnar”, og tí mugu greiðar reglur vera fyri tí. Eisini mugu greiðar reglur vera fyri umsitingini av Samhaldsfasta og øllum øðrum virksemi, sum Lands­bankin hevur í dag. Alt má vera gjørt eftir bók­ ini. Spurningurin er so, hvussu hetta virkar í ver­ andi skipan? Er Lands­bank­ in ein lukkaður kassi? Skiftisskipan við pengum úr Landsbankanum Vit skulu bara ellivu ár aftur í tíðina, fyri at finna dømi um eitt landsstýri, sum arbeiddi við eini ætlan, sum skuldi geva politikarunum eina heila milliard úr Landsbankanum at brúka. Og tey sum gingu á odda fyri tí ætlanini vóru í nógvum førum tey somu, sum nú ávara ímóti, at júst tað sama skal henda. Tey arbeiddu tá við eini ætlan, um at skipa Føroyar sum fullveldi. Til tað høvdu tey brúk fyri nógvum peng­um, sum skuldu í lands­kass­an ístaðin fyri ríkis­veitingina, sum tey vildu hava burtur. Og hvar var tá lættast at fara eftir pengum? Jú í Landsbankan, sjálvandi. Eitt uppskot bleiv lagt fyri tingið, sum skuldi geva landsstýrinum heim­ild at stovnseta ein búskapar­ grunn. Hesin skuldi hava eina heila milliard í stovns- fæi, og tað skuldi takast úr Landsbankanum. So skuldi tann minkandi heildar­ veit­ingin eisini leggjast í grunnin, men landsstýrið skuldi sleppa at brúka nógv meira úr grunninum, enn tað sum kom inn. Í 2016 skuldi einki vera eftir. Tá skuldi øll milliardin úr Landsbankanum vera brúkt, og tá skuldi heildar­ veitingin úr Danmark eisini vera komin niður á null. Roknistykki manglaði eina útreiðslusíðu Tað vóru embætisfólk í Landsbankanum sum gjørdu hetta uppskotið fyri landsstýrið. Og tað var so hegnisliga gjørt, at rokni­stykkið sum uttan­ lands­nevndin fekk frá Lands­bankanum hevði eina kolonnu sum vísti, hvussu nógvir pengar komu úr Búskapargrunninum í lands­kassan, men har var eingin kolonna sum vísti, at ein heil milliard bleiv tikin úr Lands­bankanum. Hokus – pokus – fili­ okus! Soleiðis kann eitt rokni­stykki fáast at hanga sam­an. Má ikki henda aftur Eg taki undir við teimum sum siga, at kassin hjá Landsbankanum má ikki opna, soleiðis at politikarar uttan forðingar kunnu samtykkja at brúka pengar til ørvitisætlanir. Heldur ikki Landsbankin sjálvur eigur aftur at fáa loyvi at luttaka í slíkum ætlanum. Vit hava longu sæð eina roynd av hesum slagnum, sum tíbetur ikki vann á mál. Men tað var ógvuliga nær við at ein heil milliard bleiv tveitt burtur, og tað eigur ikki at sleppa at henda aftur. Tí má hetta havast í huga, tá ætlaða umleggingin verður framd. Helgi abrahamsen løgtingsmaður