mikudagur 24. oktober 2012síða 10

Mikudagur 24. oktober 2012 · Nr. 124 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Uni Arge Mikudagin 17. oktober beyð forlagið Sprotin til almenna móttøku á Hotel Føroyum. Stjórin á Sprotanum, Jon­ hard Mikkelsen, hevði vænt­ að, at 40-50 fólk møttu upp, tí høvuðs­navnið var hó­ast alt heimsgitni russiski rit­ høv­und­urin, Mikhail Sjisjkin. Tá avtornaði, komu 150 fólk á hotellið, og tá kvøld­ið var av, var ikki bara ein høvuðs­ persónur. Har vóru tveir. Hin var Johnny Thom­sen, sum hevur týtt nýggju skald­ søguna hjá Sjisj­kin, ”Bræva­ bókina,” og haraftrat legði fram eina spildur­nýggja russiska-før­oyska orðabók við 58.479 leit­orð­um. Søgan um orðabókina hjá Johnny Thomsen er drúgv, og burðurin hevur ver­ið tungur. Hon byrjar við, at hann gjørdi eina lítla skúlaútgávu av orðabókini fyri 20 árum síðan, sum al­ ment forlag skuldi geva út. Tá orðabókin hevði verið til rætt­lestur, varð hon steðgað, tí hon samsvaraði ikki við almennu málstevnuna. Hetta harmaði Johnny almikið. Hann gavst tó ikki á hondum, og tá Mentamálaráðið í 2001 fór at veita starvslønir til orðabókagerð, søkti hann og fekk starvsløn í tilsamans fýra og eitt hálvt ár. Í 8-9 ár hevur hann baksast við orða­ bókina, og nú er hon liðug. Munur á orðabókum Jonhard Mikkelsen hevur á Sprotanum givið út hund­ rað­tals bøkur, og hann hev­ur eisini sjálvur gjørt orða­bøkur, eitt nú ensku- før­oysku orðabókina saman við Anfinni í Skála. Hesar orðabøkur eru normativar orðabøkur, sum merkir, at tær vísa, hvussu normurin í føroyskum er. Johnny Thom­ sen hevur gjørt sína orðabók á ein heldur øðrvísi hátt. Hann gongur ta deskriptivu leiðina, sum merkir, at hann vísir, hvussu málið verður brúkt í talu og skrift. Eitt nú vísir hann á, at tá føroyingar tosa, siga teir ofta viss, men hann mælir russarum til at skriva um. Spyrt tú Johnny Thom­ sen, um hann er ímóti purismu, svarar hann, at tað er hann als ikki, um hon ger málið ríkari og smidligari. Men annars er hon óneyðug. Málið er so óendaliga ríkt, vísir hann á. Í mongum førum kunnu nýsmíðað orð væl brúkast, tí tey siga betur enn lænt orð, hvat tosað verður um. Sum dømi nevnir hann fuglafrøði. Ongin ivast í, hvat hetta merkir. Men tosar tú um ornitologi, fara mong at ivast. Upplagt er tí í eini týðing til almenningin at tosa um fuglafrøði. Bann­að er heldur ikki at skriva heimspekingur, men filosoffur situr minst líka væl og kann væl brúkast. Ofta veldst hetta um stílleguna í tí sagda, heldur hann. – Føroyskt er serligt á tann hátt, at nógv av tí máli, vit brúka, er ikki í norm­ skipanini. Vit brúka hvønn dag orð sum viss, betýða og forstanda, og ongin undrast á hetta. Tílík orð havi eg tikið við í orðabókina, men eg havi frámerkt, at hetta er nakað, vit bara siga á føroyskum og ikki skriva. Tí mæli eg til, at russarar skriva um, merkja og skilja, men teir fáa so at vita, hvussu vit ofta siga. Eg taki alt við, tí eg vil lýsa, hvussu málið er, sigur Johnny Thomsen. Hann heldur, at munur er á, hvussu útlendingar kunnu brúka føroyskt við sínum mongu brigdum, og hvussu føroyingar sjálvir kunnu brúka málið. Útlendingar, sum læra málið á fyrsta sinni, skulu helst ikki blanda ov nógvar stíllegur saman, men halda seg til normin. Annars kann fløkja lættliga koma í. Føroyingar sjálvir kenna sítt mál so væl, at teir kunnu blanda stíllegurnar eftir tørvi og t.d. flyta talumál yvir í normativa skriftmálið, um hetta krevst. – Eg kann nevna eitt orð sum bedrøviligt. Allir føroyingar kenna týdningin av orðinum, hóast tað ikki kann sigast at vera føroyskt. Tað er livandi og verður mangan brúkt við sínum serliga stílvirði. Eitt annað orð, sum heldur ikki kann sigast at vera føroyskt, er ordiligt. Hetta orðið er eisini livandi og hevur ein heilt annan týdning á føroyskum enn á donskum. Ver nú ordiligur, siga vit. Hetta siga bara føroyingar, og tað eiga vit at vísa á, sigur Johnny Thomsen. Føroyskt er skeiklað Jonhard Mikkelsen ásannar, at deskriptiva leiðin er ein leið, sum kann brúkast, men sjálvur heldur hann, at normativa leiðin er tann besta, tá orðabøkur skulu ger­ast. Siðvenja hevur ver­ið, at orðabøkur, undir­vís­ing­ar­ tilfar og ein stórur partur av týddu verkunum hava verið skriv­að soleiðis, at tey hava verið málsliga fyrimyndarlig viðvíkjandi orðafeingi og orðalagi. Og hetta hevur sínar sera góðu grundir, minn­ir hann á. – Eitt mál, sum er so undirstimbrað sum føroyskt, sýgur sær sjálvandi merg úr øðrum málum. Okkara málsliga boppa hevur verið danskt til alt, frá kirkjumáli til skúlabøkur, fjølmiðlar, undirhaldstilfar og nýtslu­ veg­leiðingar. Sjálvandi ávirkar hetta føroyskt. Johnny brúkar úrslitið av hesi ávirkan og staðfestir, at so­leið­is hevur føroyskt nú lag­að seg eftir hesum trýsti, sig­ur Jonhard Mikkelsen. Sárt hevur tó verið at síggja, heldur hann, hvussu føroyskt ikki menn­ist, men skeiklast av øllum teimum innlæntu orðu­num, ikki tí orð ikki finn­ast fyri øll hesi vanligu fyribrigd­ ini á føroyskum, men tí føroyingar koma so lítið í samband við gott før­oyskt mál. Tað minsta, orða­bóka­ smið­ir kunnu gera, er at geva fólki nakrar góðar fyrimyndir til setningar og orð á føroyskum, heldur hann. – Vit hava arbeitt leingi við at fáa orðabókina hjá Johnny út, og vit hava brúkt nógvar pengar upp á hana, og í tí liggur viðurkenningin av hansara arbeiði. Eg síggi onki forgjørt í tí, hann ger. Hann Teir byggja brýr millum ymiskar málfatanir Hann fekk ikki givið eina lítla russiska-føroyska orðabók út á almennum forlagi fyri 20 árum síðan, tí hon samsvaraði ikki við almennu málstevnuna. Tá Johnny Thomsen hevði gjørt orðabókina lidna, vendi hann sær til privata forlagið, Sprotan, hjá Jonhardi Mikkelsen. Hann gevur hana nú út, hóast hann ikki tekur undir við øllum innihaldinum, tí neyðugt er at byggja brýr millum ymsar málfatanir eftir aldarlangt málstríð, heldur hann Eg havi stundum verið við í málsligum orrustum og givið ilt av mær, men tað brúki eg ikki tíð uppá longur. Nú verður øll orkan brúkt til at fullfíggja mongu útgávurnar tøkniliga Jonhard Mikkelsen