mánadagur 19. november 2012síða 7

7 Mánadagur 19. november 2012 · Nr. 135 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 seg ikki kunna viðgera sjúk­ lingar á nøktandi hátt um­ vegis videoskíggjar? Hann visti hetta ikki. Nýggjar loysn­ir skapa ið hvussu er nýggj­ar tvístøður. Fleiri fyrilestrarhaldarar hugleiddu um, hvat væl­ferð­ ar­samfelagið í grundini er fyri ein skipan. Ein vísti á, at modellið er ein skipan, sum skal sleppa øllum borgarum undan váða. Fyri skattin, vit gjalda, fáa vit røkt og stuð­ul, og eru tænasturnar nøkt­andi, góðtaka vit tann skatt­in, vit gjalda, men eitt pínu­mark er altíð, og verð­ur skatt­urin ov høgur saman­ borið við dygdina av tæn­ast­ unum, mótmæla vit. Tá kem­ ur vælferðarmodellið undir trýst. Ísland hevur verið hart rakt av fíggjarkreppuni síð­an 2008. Har hevur verið neyð­ ugt at seta í verk skerjingar, men íslendingar ætla ikki at avtaka ta mangan há­mettu norðurlendsku vælferðar­ skip­anina. Tvørturímóti ætla teir sær at varðveita hana, tí hon hevur undir kreppuni prógv­að sítt virði og fingið vaks­andi undirtøku. Eisini ís­ lend­ingar eru tó greiðir yvir, at byrðan kann gerast ov tung, um tað almenna bara veks­ur, og skatturin skal fíggja alt gildið. Thóroddur Bjarnason, pro­ fessari á lærda háskúlanum á Akuroyri, nevndi, at borgarar millum 0 og 20 ár liva av veit­ ingum frá tí almenna, og tað gera í flestu førum eisini borg­arar millum 60 og 100 ár. Tey, sum lata tí almenna peng­ar umvegis skattin, eru fólk millum 20 og 60 ár. Hesi eru tey, sum taka tøk­ini. Í hesum bólkinum er meðal­ stættin, sum hvørki er í stór­um sosialum vanda ella ovur­rík, men stríðist miðvíst fyri at fáa endarnar at røkka saman og heldur vælferðini uppi. Góðtekur meðalstættin skattatrýstið, hongur væl­ ferðar­modellið saman. Góð­ tekur hon tað ikki, viknar savn­ingar­megin í sam­felag­ num. Beinta í Jákups­stovu, professari í samfelags­vís­ ind­um, nevndi, at skatta­ politikk­urin í Føroyum hevur við sær, at ríkidømið hjá teimum hægstløntu veks­ur. Spurningurin er so, um næsta stig verður, at væl­ferðar­ tæn­asturnar verða skerdar, tí al­menni sektorurin skal minka. Hvør syrgir tá fyri fel­ ags trygg­leikanum, verður so spurn­ingurin. Sjálvboðin og familjur Betty-Ann Bryce, ameri­ kansk­ur serfrøðingur hjá OECD, greiddi frá, at nógva­ staðni kring heimin er høvuðs­trupul­leikin, at fólka­ saman­setingin skeiklast, ser­ liga tí ungfólk flyta. Hon var í mangar mátar hugtikin av væl­ferðar­samfeløg­unum í Norður­londum, men segði seg fram­vegis royna at fata, hvussu tað ber til, at fólk góð­taka eina samfelags­skip­ an við so høgum skatti. »I’m still trying to understand the wel­fare state,« segði hon smíl­andi. Kortini ásannaði hon, at í Norðurlondum verða væl­ ferðar­tænasturnar fat­að­ar sum grundleggjandi rætt­ indi. Vit gjalda okkara skatt og vænta so, at vit eru nøku­ lunda trygg. So væl eru tey ikki fyri í Kina. Har hava 312 milliónir fólk ikki so frægt sum atgongd til reint vatn, og sani­teru viðurskiftini eru nógvstaðni út av lagi vánalig. Vit hava tað tí gott í útnorði, men vælferðartænasturnar mugu effektiviserast, um byrðan verður ov tung, og tí má hugsast út um gomlu skip­an­ina fyri at skapa nýggj­ar loysnir inni í henni, segði Betty-Ann Bryce. Ein loysn kann vera, at privat fara at veita ein part av teirri hjálp, sum tað al­ menna higartil hevur átikið sær. Í Bodø í Noregi er talið á sjálvbodnum, sum eru við í sjálvhjálpararbeiði, stútt vaks­andi. Fólk siga síni borgar­ligu størv upp fyri held­ur at fara til verka at hjálpa fólki umvegis hjálpar­ fel­ags­skapir. Talan er um fólk við sterkum sosialum med­viti, sum spyrja, hvat tey kunnu geva øðrum, áðrenn tey spyrja, hvat tey kunnu fáa. Leikluturin hjá familjuni varð eisini nógv umrøddur. Hvussu við røktini heima, tá fólk hava brúk fyri hjálp? Skal tað almenna gera alt, ella skal familjan gera ein part? Skap­ar vælferðarsamfelagið, har tað almenna tekur sær av tí mesta, eitt hjartaleyst sam­ felag, har familjurnar ikki longur tíma at taka sær av sínum næstu? Ella skulu vit lutvíst fara aftur til tað gamla, har familjan var horna­stein­ urin undir tryggleikanum hjá tí einstaka? Fólk mugu arbeiða Neyðugt verður so at hugsa nýtt, um færri verða at gjalda skatt, og fleiri verða at for­ syrgja. Skal skatturin fáast í kass­ar­nar, má eisini skapast vinnuligur vøkstur, so fólk hava nakað at gera. Ynskið um ein góðan vælferðarstat krev­ur haraftrat, at sam­ feløg­ini hava ein virknan arbeiðs­marknaðarpolitikk, so fólk ikki bara gera sær dælt av almennari hjálp, men fara til verka, um tey kunnu. Onki er so ómotiverandi fyri tey, sum skapa virðini, at summi nokta at arbeiða. Ewa Persson Gøransen, stjóri á Norðurlendska Væl­ ferðar­sentrinum í Stokk­ hólmi, helt, at bæði til høgru og vinstru í politikki er semja um, at vælferðarmodellið skal varð­veitast onkursvegna. Men ofta føra borgarligir politik­arar fram, at nógvar tæn­astur verða betri, um tær verða privatiseraðar. Hetta hev­ur bara ikki víst seg at vera serliga rætt, segði hon. Sjúkra­hús og røktarheim eru privati­serað í Svøríki, men tæn­ast­urnar eru langt frá altíð vorðnar betri, so hví ikki bara hava tær almennar, spurdi hon. Kanska kostar hetta nógv, og skattatrýstið verð­ur verandi høgt, men vælferðar­ sam­felagið er skrúvað so­ leiðis saman, segði hon, at tað tryggjar børnum ein trygg­an uppvøkstur, gevur eldri ein tryggan aldurdóm og veit­ir veikum eitt virðiligt lív. Um fólk vilja hava hendan trygg­ leikan, og tænasturnar eru nøktandi, góðtaka fólk at gjalda høgan skatt. Effektivi­ seringar mugu tó fremj­ast, ásannaði hon, ser­liga har færri fólk verða í ar­beiðs­før­ um aldri, og tey eldru gerast fleiri – sum t.d. í Føroyum. ua@sosialurin.fo Nora • NORA er samstarvsfelagsskapur, sum umfatar Føroyar, Grønland, Ísland og Strandanoreg • Árliga ráðstevnan hjá felags­- skapinum var í Reykjavík 7. og 8. november 2012 • Til viðgerðar vóru avbjóðingar innan heilsuverk, almanna­- veitingar og útbúgving • OECD almannakunngjørdi í 2011 frágreiðing um fyrimunir og vansar í londunum • Frágreiðingin varð løgd fram í Keypmannahavn, har 20 ymiskar sendistovur vóru við • Áhugin fyri útnorði er ovur- stórur kring allan heim, serliga tí økið er stórt og ríkt Fakta: