mikudagur 21. november 2012síða 16

Mikudagur 21. november 2012 · Nr. 136 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Gjógvin millum rík og fátæk Vit uppliva í hesi tíð í okkara lítla landi broytingar, í samfelagnum sum heild og millum borgara og borg­ara, ið sum frá líður kunnu fara at vísa seg at vera stórar, og um illa vil til, enntá víðgongdar. Tað víðgongda rákið er annars nakað, vit vanliga seta í samband við vinstra­vongin. Ein kann í hesum sam­bandi eitt nú nevna ta fronsku koll­veltingina í 1789 og ta russisku í 1917. Tað rák, eg her sipi til, er av lut­ vís øðrum slag. Tað rekur ósætt, at kalla í loyndum, uttan harðskap, yvirlýsingar ella rakstrarróp. Tann einstaki borgarin veit nóg illa, hvat fer fram, hómar nóg illa nakað mynstur og kennir valla tær maktir, sum flyta talvfólkið. Og tó eru tað hansara lív og lagna, sum verða ávirkað, kanska á radikalan hátt, av tí loynda talvinum. Men høvuðsevnið í hesi kronikk er tað hugtak, sum ein kann rópa tað góða lívið. Er nakað til, sum vit kunnu rópa tað góða lívið? Um so er, hvat týdning hevði hetta hug­ tak hjá okkara forfedrum, ella í miðøld ella í klassiskari tíð? Hvussu verður hetta góða lívið virt í dag? Og hvussu verður tað, um tað yvirhøvur er til, ávirkað av 21. aldar rákum og stevnum? Og, kanska ikki minst, hvat er tað góða lívið? Kunnu vit seta fram nøk­ur eyðkennir, sum skilmarka hetta hugtak og tess grundvirðir? Fyri at varpa ljós á evnið, fari eg stundum at vísa til, hvat heim­ spekingar og búskapar­frøð­ingar hava sagt, og hvat vit kunnu lesa um hetta evni í Nýggja Testamenti. Og lat tað vera sagt beinan vegin, at hesar hugleiðingar í stóran mun spretta úr lesnaði, bókini HOW MUCH IS ENOUGH – the Love of Money, and the Case for the Good Life, sum kom út fyrr í ár. Rithøvundarnir eru Robert Skidelsky, sum er búskaparfrøðingur og Edward Skidelsky, sonur hansara, sum er heimspekingur. Tann fyrri er professari við lærda háskúlan í Warwick. Tann seinni undirvísir í heimspeki við háskúlan í Exeter. Lutfallið er 1 til 263 Tá ið í innganginum eitt víðgongt rák varð umrøtt, var ikki bara hugs­ að um okkara smáu oyggjar. Veru­ leikin er ofta tann, at vit hava ein smáheim, eitt mikrokosmos, sum virkar í samspæli við ein stórheim, eitt makrokosmos. Er okkara land ein smáheimur, eru ríkini fyri sunn­ an og vestan, t.e. Europa og USA, stórheimurin. Um vit nú hyggja at sjálvum megin­ríkinum vestanfyri, USA, so varnast vit eisini í hesum landi, um vit líta at søguni, eitt rák av víð­ gongdum slag. Sum dømi kann eg nevna, at í 1970 var í USA gjógvin mill­um ein arbeiðara við miðal­inn­ tøku og ein forstjóra, hvat inn­tøku viðvíkir, í miðal minni enn lutfallið 1 til 30. Men í dag er í sama landi tann sama gjógvin sum lut­fallið 1 til 263. Hetta merkir, at í dag er støðan tann, at tá ið ein vanligur arbeiðari forvinnur 1000 dollarar, forvinnur tann múgvandi borgarin í sama tíðarskeiði 267.000 dollarar. Men av tí at hetta eru miðaltøl, verður støðan í roynd og veru stundum tann, at meðan tann fátæki borgarin forvinnur 1000 dollarar, forvinnur tann ríki borgarin í sama tíðarskeiði kanska 2 ella 3 milliónir. Nøgd og dygd Eitt rák sum tað, eg her havi sipað til, er ikki eitt umskifti ella ein vend, men heldur ein kollvelting. Ein av mongum áhugaverdum spurn­ingum er nú hesin: Hvussu ávirk­ar henda radikala broyting til­ veruna hjá tí ríka? Um nakað finst, sum kann rópast tað góða lívið, ognast tann ríki, bankastjórin ella fíggjarbarónurin ella eigarin í eini meginfyritøku, hesa perlu? Eg fari at velja eitt subjektivt svar og vísa til sjónvarpssendingar, har ljós verður varpað á tilveruna hjá m.a. teimum fíggjarbarónum, sum frá 2008 kastaðu USA og Eu- ropa út í svára og drúgva kreppu. Tað er ikki óvanligt, fáa vit at vita, at ein slíkur harri umframt annað marglæti eigur kanska 10 hús, 15 bilar og 2-3 privatflogfør. Hansara lukka tykist okkum kanska fullkomin, men er í hansara egnu eygum ikki fullkomin, men rela­tiv. Tí vinmaður hansara eig­ur kanska 15 marglætishús, 20 bilar, 6 privatflogfør og 6 glæsilig stutt­ leika­skip. Hann er ikki nøgdur og hans­ara misnøgd verður ikki minni, tá ið hann sær vinmansins spildur­ nýggja golfvøll, ella at kranarnir í hansara húsum eru av gulli, ella tá ið hann varnast eina av vinmansins nýggju frillum, sum ber av øllum øðrum kvinnum í glamour og smart­ness. Latum okkum fyribils sleppa hes­um leiðiliga evni. Men lat tað fyrst vera sagt, at tað neyvan er kvali­tetur, sum eyðkennir hesa til­veru, men heldur kvantitetur, nøgd og ikki dygd. Um sjálvt lívs­ inni­haldið hjá summum av hesum harrum – tó sjálvsagt ikki øllum – fáa vit at vita, at frammaliga í tí eru rúsevnir, serstakliga kokain, og kostnaðarmiklar og marglætis­ kendar skøkjuvitjanir. Ein sær stundum hesi fólk daga á skíggjanum, men varnast fá tekin til nakað, sum minnir um andaliga kjølfestu, fagurfrøðiligan fínleika ella bara vanligt gløggskygni. Summ­ir tykjast enntá ikki hava stór­veg­is av innliti í sítt egna fak, um tað eitt nú er banka­leiðsla ella fíggjar­frøði. Hóast hesir menn at síggja til eru klót­unnar harrar, minnir ongin teirra um ein Kant ella ein Man­dela, tíansheldur Seneca, Sokra­tes ella Kristus. Yvirflóð og lukka Tað kann vera ómakin vert nú at víðka okkara sjónarvinkul, so at vit síggja, ikki bara eina smala yvir­ stætt, men alt samfelagið. Um vit Tað góða lívið Kronikk – fyri partur Vøkstur og ræðandi ójavni eru tíðarinnar tekin. Men hvat var málið? Hava vit gloymt ein lærdóm, sum var ein sjálvfylgja í forn- og miðøld? John Maynard Keynes. Ein ov bjartskygdur spádómur Eins og Faust gjørdi menniskjan ein sáttmála við Illamann