mikudagur 28. november 2012síða 20

Mikudagur 28. november 2012 · Nr. 139 20 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Miðvikan Tað er kent, at føroyingar vóru ikki væl viðfarnir av donskum myndugleikum undir Grønlandi í 1930-árunum. Hetta kom ikki minst fram, tá ið Skarstein forlisti í 1932 Grønland hevur stóran part av farnu øld havt stóran týdning fyri Føroyar og føroyska fiskivinnu. Taka vit eitt ár sum 1934 vóru 110 før­oysk skip við tilsamans 2.500 fiskimonnum undir Grønlandi. So løgið er tað, at meðan før­ oy­ingar hava mist mong skip við “mann og mús” undir Íslandi, so er einki skip forlist við allari mann­ ingini undir Grønlandi, hóast hetta farvatnið skuldi verið nógv vanda­ miklari. Men fleiri ferðir hevur tað ver­ið nær við, at stóra vanlukkan kundi hent. Eitt dømi um hetta var Blith­ some í 1935. Tað er tó hendar einstakar van­ lukkur við tapi av mannalívum í Grøn­landi. Kendu seg illa viðfarnar við Skarstein Málið við Skarstein, ein slupp av Tvøroyri, fekk nógva umrøðu í bløð­unum, og var tað bæði fyri og ímóti. At manningin føldi seg illa við­ farna sæst í greini í Tingakrossi 28. september 1932. Her skulu takast brot úr hesi grein, har manningin greiðir frá tí sum hendi: Í juni mánað í ár fóru vit av Tvør­ oyri við Skarstein at søkja okkum vinnu við Grønlands fjarskotnu strendur. Alt gekk væl í lag, og seinra­partin í august høvdu vit veitt 59.000 toskar. Men dáttliga sóu vit, at skipið hevði fingið stór­ an leka, uttan at vit vistu, hvat at­ voldin var. Vit hildu henni tó gott lens við pumpunum, men tær máttu drívast við handakraft, tí motorurin hevði verið í ólagi alla tíðina, og stutt frammanundan var hann heilt steðgaður. Dagin eft­ir var ódnarveður við stormi og kavaælingi, og nú øktist lekin brádliga so tað bert við at pumpa við lív og deyð eydnaðist at halda skipinum flótandi. Allir vóru sam­ sintur um at søkja fyrstu havn so skjótt siglandi var, men tað vardi eitt heilt samdøgur, áðrenn veðrið linkaði og til alla vanlukku gekk onnur pumpan fyri, so nú var einki at gera uttan at taka neyðhavn við fyrsta land, um lív skuldi bjargast. Sjólátnir á oydnari oyggj Tá vit høvdu siglt nakrar tímar komu vit móti eini oyggj, men vegna brim var ikki lendandi har, fyrr enn vit komu í læ av henni. Vit rýmdu nú av skipinum, sum sakk ikki langa tíð aftaná. Tað mesta av klæðunum og eitt sindur av mati fingu vit tó bjargað. Oyggin var óbygd, og fyri at varskógva, um fólk búðu í oyggjum, sum lógu inn móti meginlandinum, settu vit ein bumm upp við tveimum fløggum á, tí vit vóru ikki heilt vísir í, hvar vit vóru staddir. Um náttina var stormur og regn, so vit vóru illa komnir á holdi av kulda í okkara rennvátu klæð­um. Eisini vóru vit illa tuskaðir framm­ anundan av at pumpa uttan steðg fleiri samdøgur. Einki skjól var at finna á oynni. Móti morgni sóu vit ein grøn­ lend­ara koma rógvandi í kajakk út til oynna. Hann hevði verið á kópa­veiðu og hevði borið eyga við fløgg­ini. Hann beyð sær til at veg­ vísa okk­um til næstu bygd, og tá vit høvdu róð í 10 tímar, komu vit til bygdina Kangek í Godthaab­ fjørð­inum, ið liggur okkurt um 8 sjó­míl frá Godthaab. Har fingu vit pláss á loftinum í eini kirkju, men maturin, vit fingu, var út av lagi vánaligur: svart breyð, einki marg­ arin, og tevatn. Fólkini umbóru seg við, at tey áttu einki betri at bjóða. Men tað løgdu vit einki í, tí vit uggaðu okkum við, at tá vit komu til høvuðsstaðin Godthaab – resi­ dens­staður landfútans – mundu vit iva­leyst fáa alt okkum tørvaði og meira til. Men brátt skuldu vit vakna við kaldan dreym. Í fíggindahondum Boð varð sent til Godthaab, at vit vóru í Kangek, og morgunin eftir kom fútin sjálvur í einum stórum og stásiligum motorbáti og flutti okkum til høvuðsstaðin. Nú hildu vit allur vandi fór at vera lokin, men tað bleiv tvørturímóti. Vit fingu høli í einum missións­ húsi, men seingjarklæðir ella teppir var ikki talan um at bjóða okkum og hvaðna minni fingu vit turr klæðir at skifta við tey gjøgnubloyttu, vit høvdu verið í, frá tí vit sjólótust. Í eitt og alt fingu vit at kenna, at vit vóru komnir til fíggindar, vit sum av lagnuni vóru slongdir inn um Grønlands kinesiska múr. Heilt at latast okkum rekast fyri lút og kalt vatn vágdu teir stýrandi ikki, men teir royndu at gera okkum Helviti so heitt – ella rættari – kalt – sum teir kundu. Ætlanin hevur væl verið at ræða okkum og landsmenn okkara við hesi ringu viðferð, tí tað kundi kanska minka um hugin hjá før­ oy­ingum at krevja fleiri rættindi í Grøn­landi. Vit fingu álagt treyt frá fútanum ikki at fara útum dyrnar aftaná kl. 10 um kvøldið. Maturin, sum vit fingu, var sum harragud veit. Ikki var tað tí, har var almikið av øllum góðum, tí Disko, rutuskipið millum Grønland og Danmark, hevði verið har nakrar dagar framm­anundan. Heimferð sýtt Kol fingu vit, men tá vit bóðu um petroleum til at kyka við, var svarað, at tað var ovmikið brandfarligt fyri okkum at hava um hendi! Tá tríggir dagar vóru gingnir var greitt, at her mátti gerast nakað. Vit royndu so at fáa fútan at fáa Hvidbjørnen at flyta okkum í hvussu er til Reykjavíkar. Men hetta bar ikki til, tí Hvidbjørnen skuldi ansa eftir norðmonnum! Kosturin var reinur fongsulskostur. Tá vit bóðu hann um eitt sindur av kjøti til døgurðamat var svarið, at vit kundu fara at skjóta okkum tað sjálvir ella fara til útróðrar. Vit fingu so tvey franskbreyð sendandi annan hvønn dag, men hvat kundi tað røkka til 20 mans! Ein dagin fingu vit flesk, men tað var so lítið, at tað rakk bara til helvtina av manningini. Fútin sendi okkum teppir at sova í aftaná fýra dagar, sum vit høvdu verið noyddir at sova í vát­ um klæðum og við oljuklæðum at halda varmanum. Óblíð fráferð Fjórða dagin fingu vit boð frá fút­ anum, at vit skuldu verða heim­ sendir við ymiskum føroyskum skip­ um. Samstundis læt hann okkum vita, at 8 mans máttu gera seg til at fara avstað til Føroyingahavnina næsta morgun. Morgunin eftir um hálvgum fimm tíðina kom fútin og sjefurin á Maagen eftir hesum monnum. Seks vóru til reiðar beinanvegin, men tveir fimtan ára gamlir dreingir vóru ikki vaknaðir. Fútin kom buldrandi inn og tók teir beinkirnar, dreingirnir svóvu á, og endavendu teimum, so teir fóru bólt­andi eftir gólv­inum, sam­ stund­is sum hann leikaði í sum eitt ørt. Teir sluppu ikki at fáa sær ein drekkamunn. Tað var ikki løgið, um teir grótu. Hetta var teirra fyrsti túrur til skips og høvdu enntá verið í lívsvanda. Sjefurin á Maagen, kendur fyri sítt ídni at jagstra føroyingar í Grøn­landi, legði okkum á ferðini til Før­oyingahavnini undir at vera bandittar. Vit høvdu nú livað uppá vatn og breyð í átta dagar, tá vit eisini sluppu til Føroyingahavnina. Har blivu vit hjartaliga móttiknir av øll­um og komu á ymiskum skipum í øllum góðum til Føroya aftur. Vit hava alt gott at siga um grøn­ lendingar, vit vóru í sambandi við. Øsing ella... Hetta var sjálvsagt nakað fyri Tinga­ kross, sum tók hetta sum enn eitt dømi um, hvussu føroyingar vóru viðfarnir í Grønlandi. Serliga verður lagt eftir landfútanum Swane. Hann er ein gamal kenningur frá teirri tíðini, hann var amtsfulltrúi í Havn. Víst varð á, at mangur mundi enn minnast hansara ófólkaliga og ivaleyst ólógliga atburð við norð­ Tá ið Skarstein fórst: Søgan um eitt sjólát sum gjørdist løgtingsmál Skarstein, sum henda søgan er um Skipari var Niels Pauli Nielsen