mánadagur 14. januar 2013síða 24

Mánadagur 14. januar 2013 · Nr. 5 24 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Kjak Nei – Jógvan skilir framvegis ikki Hans Andrias Sølvará Takk fyri viðmerkingina, Jógv­ an, men eg noyðist at koma við eini rættleiðing aft­urat. Tí antin skilir Jógvan fram­vegis ikki, at tað ber til at brúka keldur á ymiskan hátt, ella vil hann bara ikki skilja tað. Staðfestar sannroyndir Eg fari ikki at endurtaka tað, sum eg skrivaði í sein­astu rættleiðing míni, men tað er hugvekjandi, at Jógv­an ikki vil vera við, at tað er staðfest sannroynd, at summi í Klaks­ vík hildu Kjøl­bro­fyritøkuna hava ov stórt vald í Klaksvík í árunum undan og kring lækna­stríðið. Hetta er m.a skjal­fest í grein frá 1960, sum snýr seg um trúar­ligar vek­ ingar í Klaks­vík í 1920 og 30 árun­um, skrivað av Josiasi Matras (f 1904), ein­um missi­ ónsk­um bygda­manni hjá Jógv­ani, ið liggur í síni grøv, og sum Jógv­an utt­an nak­að prógv leggur undir at siga ósatt. Her tekur Josias Matras soleiðis til: “En betydnings­fuld faktor var, at J. F. Kjøl­bro, den største arbejds­giver i bygden, var bab­tist, og i første række gav arbejde til dem, der hørte til babtist­menig­heden. Det førte tit til, at mange, også af øko­nom­iske grunde, lod sig gen­døbe”. Hetta at summi – fyri ikki at siga nógv – hildu, at Kjøl­bro­fyri­tøkan hevði ov stórt vald í Klaks­vík, er eisini so týðiligt í lækna­stríðnum, at tað als ikki er til at koma uttanum. Jógvan kann samanbera hesa søguna við skaldskapin hjá Hans Kirk, men hvørki Josias Matras ella tey, sum settu seg upp ímóti Kjøl­bro­ fyri­tøkuni í 1950 árunum, skriv­aðu ella hildu seg vera leik­arar í eini skald­søgu. Sjálv­ ur taki eg ikki støðu til, um alt tað, sum Josias Matras held­ur uppá er satt - havi heldur ikki gjørt neyvar kann­ingar, sum kundu givið greið­ari ábend­ ingar um tað. Hin­vegin havi eg onga grund til at halda, at Josias Matras bara fann uppá hetta um Kjøl­bro - sjálvur man hann hava upp­livað tað so­ leiðis. Josias Matras og Kjøl­bro vóru báðir fólka­floks­menn og undir lækna­stríð­num vóru báðir 5 arar. Held­ur ikki er talan um eitt óum­hugs­að ill­ sinnis­gleps frá Josiasi Matras, men talan er um grein í bók­ini “Men Gud greb ind” (Munck, John, ritstj.), sum var givin út á Lohes For­lag í 1960. Í øllum førum er greinin hjá Josiasi Matras - ein­um eygna­vitni í Klaks­vík frá umleið 1920 til 1960 - góð kelda til spurningin, hvussu Kjølbro varð sæddur av fólki uttan­fyri brøðra­ sam­kom­una. Eg kann eisini upplýsa, at síðan Jógvan fór at skriva um hetta evnið hava fólk sett seg í samband við meg við ítøki­ligum dømum um arbeiði hjá Kjølbro, har brøður vóru valdir fram um fólk, sum ikki vóru brøður - enn­tá fram um ikki-brøður, ið vóru nógv betri skikk­aðir til við­kom­andi starv. Jógvan roynir hinvegin við beinleiðis óviðkomandi og ósak­ligum tilsipingum, t.d. at Josias Matras bara var “leik­ fólk” og “bådejer”, og ong­um grund­gevingum at sáa iva um trú­virðið hjá Josiasi Matras. Men Josias Matras var ikki hvør sum helst. Eins og Jógv­ an var hann virkin vinnu­livs­ mað­ur, skipari, og sat í sókn­ar­ stýrinum í 1951, 1952 , 1953 og í 1954 var hann sóknarstýris­for­ maður. Hann var kirkjuráðs­ formaður í nógv ár og fekk riddara­krossin, tá ið Christ­ ians­kirkjan varð vígd í 1963. Tá Jógvan skrivar um tekstin hjá Josiasi Matras, at , “Tað gerst ikki meira satt, Hans Andrias,  fyri tað, um hetta er skrivað og útgivið í bók”, so er tað sjálvandi rætt, men Jógvan prógvar bara enn einaferð, at hann ikki hevur skilt poengið: “Poengið, sum Jógvan ikki tykist skilja er, at tann sannroynd, at teksturin hjá Josias Matras yvirhøvur er til, prógvar, at tað vóru fólk í Klaksvík, sum hildu, at Kjølbro hevði ov stóra ávirkan á lívið í Klaksvík.”. Tað er ikki meir at siga um hetta. Hetta uppáhaldið hjá mær hevur einki við skaldskap at gera. Hetta er staðfest søgulig sannroynd. Annars brúkti eg í fyri­lestri­ num hesa meira óheftu orðing, tá eg metti um tann týdning, sum Kjølbro hevði fyri lívið í Klaksvík í 1930 ár­un­um og tann týdn­ing, sum hann hevði fyri, at brøðra­samkoman fekk so stóra undir­tøku í Klaks­vík: “Tað var ser­liga Kjøl­bro, tann dugna­lig­asti vinnu­lívs­mað­ur­ in í Før­oy­um, sum kom at seta dám á sam­felags­gongdina í Klaks­vík. ... Kjølbro, sum í 1920 hevði latið seg doypa til læru brøðr­anna, ið óivað eisini av tí grund fekk óvan­liga stóra undir­tøku í Klaks­vík, fekk ómeta­liga stóran týdning fyri alt lív í Klaks­vík ... “. Hesa orðing havi eg ikki hug til at broyta. Ógrundaðar illgitingar, hall og søgufalsan Hvørji orð um dóp eg brúkti í eini knappari vending í send­ ingini um brøðurnar minn­ist eg ikki neyvt, - eg tími í veru­ leik­anum heldur ikki at eftir­ kanna tað - men í fyri­lestri­ num bæði skrivaði og las eg, “doypa til læru brøðranna”. Um hendan orðingin sigur nak­að um, hvussu perifer mín vitan um brøður­nar er, so vil eg fegin fáa tað at vita, held­ur enn bara ógrundaðar illgitingar frá Jógvani. Eg kann ikki svara Jógvani uppá ódámligar illgitingar, men kann bara stað­festa, at hevur Jógvan rætt í, at Josias Matras sigur ósatt, so er hann líti­ð betri sjálvur. Hann hevur sjálvur roynt at sáa iva um trú­virðið hjá mær við ógrund­ aðum skuld­set­ing­um um, at mín gransk­ing skal vera við ávís­um “halli”, vanta “objektivi­ tet”, at keldurnar eru valdar eftir “áhuganum hjá” mær og “søgureingjan”. Hetta eru einans leys uppá­hald, spjadd ymsastaðni í við­merk­ingini, utt­an skugga av skjal­prógvi. Hetta kemur frá einum manni, sum stríðist fyri at strika skjalprógvað sjónarmið úr søguni. Skaldskapur og søguskriving Um skaldsøguna hjá Hans Kirk, Fiskerne, sum Jógvan onkursvegna vil hava við í sítt svar, skrivar hann: “Alt hetta kann vera vælskrivað, høvundurin sær tað út frá sínum upplivingum, gevur ávísa mynd av tíðini, men einfaldur og ævigur sannleiki er hetta ikki. Tað kundi eg hugsa mær, at Hans Andrias gevur mær rætt í. - Her er aðal­ munur á skaldsøgu og veru­lig­ ari próvfastari søgu­skriv­ing.” Eg skal geva Jógvani rætt í, at skaldsøgan hjá Hans Kirk ikki er ”ævigur sann­leiki”, men tá hann tykist halda uppá, at m.a. hetta skal vera aðalmunurin mill­um skald­søgu og veruliga søgu­skriving, fari eg at loyva mær at ivast eitt sindur. Í fyrra lagi eru skaldsøgur eisini søguligar keldur, sum søgufrøðingar gera nýtslu av til at lýsa ymisk viðurskifti. T.d. kunnu skaldsøgurnar hjá Hans Kirk vera ógvuliga avgerandi keldur hjá einum søgu­frøðingi, sum skrivar eina ævisøgu um Hans Kirk, meðan tær óivað eru minni góðar keldur til onnur søgu­ lig viðurskifti. Soleiðis er tað við øllum keldum, men hóast eg royndi at greiða frá hesum - t.e. at keldur eisini kunnu brúkast sum leivdir - so greitt sum eg kundi í míni fyrru rættleiðing, so tykist Jógvan framvegis ikki hava skilt tað. Sum leivdir kunnu skaldsøgur í veruleikanum vera heilt góðar keldur um ta tíð, sum tær eru vorðnar til í. Í øðrum lagi er verulig søgu­skriving ikki ”ævigur sann­leiki” ella ”próvfast…”, sum Jógvan tykist vilja vera við. Tann, sum hevur fingist nak­að við søgu veit, at tað eru fleiri líkleikar millum skald­søgur og søguskriving, men heldur Jógvan, at søgu­ frøð­ingar skulu lesa greinina hjá Josiasi Matras sum skald­ skap, so hevur hann lítið og einki skil fyri teimum ymsu teksta­sløgunum. Hetta ætl­aði eg mær kortini ikki at koma so nógv inn á, men skuldi greinin hjá Josiasi Matras verið ein skaldslig stutt­søga, so hevði hon fram­vegis avdúkað ein hug­burð og kunna verið brúkt til at skjal­prógva, at onk­ur í Klaks­vík helt, at Kjøl­ bro­fyritøkan hevði ov stóran týdning. Her fari eg bert at vísa á, at keld­ur­nar hjá søgu­ frøðingum altíð eru av­mark­ aðar í nøgd, - ikki minst, tá talan er um eldri søgu - sera ymiskar í dygd, ongan­tíð full­ komnar, og at søgufrøðingar við orð­un­um hjá danska søgu­frøð­inginum Erik Arup noyð­ast ”at yrkja yvir sann­ roynd­irnar, ið veruliga kunnu skiljast burturúr keldunum sum álít­andi, yvir tær allar, ikki ímóti og ikki út yvir tær”. Tað er v.ø.o. sjáldan, fyri ikki at siga ongantíð, at søgu­frøð­ ingar koma tættari søguliga veru­leikanum enn at festa á blað eina frásøgn, sum við støði í ófullkomnum keld­um tykist teimum mest sann­ lík. Søgu­frøðingar seta ikki fram ”ævigar sann­leikar”, men royna at skapa ein størri karm, sum greiðir frá sann­ roynd­un­um; ”próv­fastari søgu­skriving” kunnu teir bert upp­náa í brotum, meðan tann stóra myndin altíð er til diskussi­ón. Tá vit seta sann­ roynd­ir­nar í læknastríðnum inn í eitt størri høpi, har m.a. mót­støðan móti Kjølbro­familj­ uni gjørdist týðandi dimen­ sión í stríðnum, so tyk­ist tað tá samanum kemur rætti­liga sannlíkt, at tað, eins og Josias Matras leggur upp til, var ein ávís misnøgd mill­um ávísar bólkar av klaks­víkingum við leiklutin hjá Kjølbrofyritøkuni í áru­nu­m undan læknastríð­ num. Og at hetta var ein av fleiri orsøk­um til, at ein banal lækna­setan mentist til eitt drúgt læknastríð Tað er í øllum førum ein størri karmur, sum sam­svar­ar rættiliga væl við sann­royndirnar. Ein karmur, sum neyvan nakrantíð verð­ ur ”próvfastur”, men ein karm­ ur, sum tykist vera sann­líkur. Tað verður í øllum før­um trupult at greiða frá gongdini í læknastríðnum, m.a. at Rubek Nielsen varð spiltur út og ongantíð slapp til Klaks­víkar at virka sum sjúkrahús­lækni, m.a. tí hann var svágur Evald Kjølbro, um so er, at eingin misnøgd var við Kjølbro­ familjuni í Klaks­vík í árunum undan læknastríðnum. At hend­an mis­nøgdin eisini hev­ ur ver­ið til staðar í árunum und­an læknastríðnum - í øll­um før­um implisit - sæst eisini týði­liga í ágang­inum móti Kjøl­bro­familjuni frá 95 arum undir lækna­stríðnum, sum síðan onkun­tíð kom til sjóndar í hesum orðunum frá 95 arum: “Tey” – t.e. Kjølbro­ familj­an – “ráða yvir okkara lívi, skulu tey nú eisini ráða yvir okkara deyða”, har tann fyrri parturin er søgan, með­ an tann seinni parturin sipar til, at tað í apríl 1953 var Eivind Rubek Nielsen, sum var svágd­ur við Evald Kjølbro, ið hevði fingið læknastarvið við sjúkra­húsið í Klaksvík ístaðin fyri Halvorsen. Ivast Jógvan framvegis í, um tað var misnøgd í Klaksvík við leiklutin hjá Kjølbro í 1930 árunum, so kann hann lesa Norð­lýsið frá 1938, har Kjøl­ bro hóttir við at flyta part av virkseminum á Kun­oyar­ nes, meðan sóknar­stýris­for­ maðurin leggur hann undir at hava havt ætlanir at flyta virksemi til Funningsbotn. Eg havi sum søgufrøðingur onga ambitión um at skriva ”æviga sannleikan” um lækna­ stríðið, men hevði eg megnað at sett hetta stríðið inn í ein sann­líkan søguligan og samfelags­ligan kontekst og kanska lagt okkurt afturat tí, sum vit frammanundan vita, so hevði eg verið avbera væl nøgdur. Jógvan skilir framvegis einki Samanumtikið kann eg stað­ festa, at Jógvan ikki tykist hava skilt nógv av mínum fyrilestri, tá hann tekur eitt gamalt sitat úr heildini, uttan yvirhøvur at skilja, hvussu tað verður brúkt í fyrilestrinum, og uttan at sipa til nakra aðra keldu legg­ur Josias Matras undir at reingja veruleikan. Jógvan tykist rímiligvís heldur ikki vita, at keldur kunnu gagn­nýtast á ymiskan hátt og heldur ikki hevur hann nakr­ an kunnleika um, hvat søgu­ skriv­ing yvirhøvur er fyri nak­að. Hansara illviljaðu og ógrundaðu skuldsetingar um, at fyrilesturin hjá mær kann samanberast við skaldskap, tí eg siteri ein av hansara farnu bygdamonnum, sum hann tykist leggja undir at lúgva, fara fólk vónandi ikki at taka í álvara. Hetta er bara prógv um, at Jógvan roynir at sannføra sínar lesarar við skaldskapi - uttan Keldu.