mánadagur 14. januar 2013síða 26

Mánadagur 14. januar 2013 · Nr. 5 26 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 kjak Góðu føroyingar og fólk í Føroyum! Árið ið fór, er longu farið. Summi hildu, at nú fór enda­ bresturin at vera. Nú flætt­ aðist jørðin ikki við longur. Brast ikki tann 12.12.2012, hevði jørðin ein møguleika aftrat at fara í hundarnar níggju dagar seinni, tann 21.12.2012. Men jørðin helt og tað var aftur ein dagur í morgin. Summi vilja vera við, at tað var nógv betur um tey vistu nær tey skulu doyggja, tí so høvdu tey heilt vist brúkt sína tíð nógv betur. Onn­ur ið vita tað, siga ofta, at kanska hevði verið betur, um tey ikki vistu tað kort­ini. Dead­lines fáa okkum ofta at rakna við. Vit muga vita nær vit enda áðrenn vit kunna byrja – tíðin, má flyta seg fyrst. Jørgen Nicla­sen, lands­ stýris­maður náddi ikki tíðina. Hann var ov seinur at svara danska fíggjarmálaráðnum tí tíðin rann undan honum og ríkis­veitingin fyri januar og februar er tí seinkað. Á Nýggj­árinum gera vit nýggj­ árs­lyftir og lova tíðini, at í ár ferð tað at rigga. Í ár verður alt øðrvísi. Tí í ár er hug­burð­ urin tann rætti. Ella vit útseta til næsta ár, tí umstøðurnar vóru ikki tær røttu kortini og tíðin var heldur ikki til tað. Á politiska leikvøllinum skulu flest fólk samstundis vera samd um, nær tíð er at gera hvat. Og tað vísir seg, at ofta er tað lættari at taka sær tíð til at raðfesta tey hørðu virðini, fram um tey bleytu. Tey síggjast ofta skjótari aft­ ur, taka styttri tíð og so hava tey eina greiða deadline. Bleytu virðini eru meira dif­ fus og eru ofta tyngri at hava við at gera, hóast tey viga minni. Menniskjuni, vit, fólki í Føroyum, eru eitt bleytt virði. Hóast vit gerast færri í talið, og sostatt áttu at verið lætna nakað, viga vit nógv. Og vit orka tí kanska ikki so væl at taka okkum av hvørj­um øðrum og okkara børn­um. Vit skrivaðu undir Barna­ rættinda­sátt­málan í 1992 og skulu eftir røtt­um lata inn frá­greið­ing til ST fjórða hvørt ár, ið greiðir frá, hvussu støðan hjá børnum í Før­ oyum er, í mun til henda sátt­ mála. Vit hava einaferð latið ST eina frágreiðing, tað var í 2008. Barnabati lat tá eisini inn eina skuggafrágreiðing, ið út frá samrøðum við børn og ung vísti á, at fak­fólk ikki livdu upp til sína frá­boðanar­ skyldu og at kynslig misnýtsla av børnum og ungum er ein stórur trupulleiki í Føroyum. Og í 2011 fingu vit áheitan frá Barnarættindanevndini í ST um, at bøta um millum annað hesi viðurskifti; at gera eina heildarætlan fyri at fáa rætt­ indini hjá børnum sett í verk og fáa hesi átøk inn í før­oysku lóggávuna, at seta barna­ umboð á stovn, at áseta átøk at fyribyrgja harðskapi, at hera fráboðanarskylduna, at kunnað um Barna­rættinda­ sáttmálan og at vísa á hagtøl, ið vísa á barnafátakaradømi og kynsligu missnýtsluna av børnum í Føroyum. Í nýggjársrøðu síni segði løgmaður, at her er gott hjá børnum at vaksa upp, men satt er, at nógv børn ið Før­ oy­um hava tað ikki serliga gott og hava havt ein ringan uppvøkstur. Løgmaður segði eisini, at vit eru mong vaks­ in ið spyrja, um okkara børn fara at fáa somu góðu lívs­ kor, vit sjálvi hava fingið. Men satt er, at tað eru mong vaksin, ið ikki hava serliga góð kor, heldur ikki tá ið tey vóru børn. Tóra Petersen, sálar­frøð­ ing­ur, gjørdi í 2006 eina kann­ing millum allar 8. floks næm­ingar í fólkaskúlanum, ið vísti, at eitt til tvey børn í hvørjum flokki, søgdu seg hava verið kynsliga misnýtt. Dimma­lætting skrivaði um kann­ing­ina tá, men áhugin frá polit­isk­ari síðu at fyri­ halda seg til hana, var heldur skirvis­ligur. Vit kunna tí bert gleðast um, at tað aftur í fjørð bleiv varpað ljós á kann­ingi­ na. Og meginparturin av børn­unum, sum í fjør heyst vendu sær til Tú og Eg Ráð­ gev­ingina hjá Barna­bata, blivu enn aktivt kyns­liga mis­nýtt. Nógv høvdu roynt at melda, men vóru ikki hoyrd ella tey kendu tilgongdina hjá løgregluni og barnaverndini so pínliga, at tey angraðu, at tey nakrantíð meldaðu. Onnur høvdu hoyrt ræðu­ søg­ur um, hvat hendi, tá ið onk­ur meldaði og vildu fyri alt í verð­ini, ikki uppliva tað sama. Eingin skipan er full­kom­ in. Men tora vit ikki at brúka skipanina, kunnu vit ikki vita, hvussu hon riggar og ringt verður tá at bøta um nakað. Tað eigur at vera rætt at melda. Ti eiga vit eisini at siga hetta við okkara børn. Men vit muga eisini siga teimum, at tað er ikki vist, at tað verður betur av at melda, tí tað vita vit ikki. Føroyar er eitt lítið land og tað slepst ikki undan einari ávísari mongd av inhabiliteti. Tí er tað lívsneyðugt, at løg­ reglan og almenni myndug­ leik­in ikki lata tilvildir ráða, tá ið fráboðað verður og mál vera viðgjørd. Teir ymisku myndugleikarnir muga duga at hava eftirlit við sær sjálvum og tora at vera objek­ tivir hvør við annan. In­habili­ tetur uttan efti­r­lit kann í ring­asta føri føra við sær til­ vildar­liga og skeiva við­gerð av málum og tá er skjótt, at munur verður gjørd­ur á fólki og vandi fyri, at ótilvitað sum tilvitað valds­mis­nýtsla sleppur framat. Hetta er eisini galdandi í sam­komu­ høpi, har nógv børn og ung siga seg hava veri illani mis­ nýtt. Samkoman hevur sum øll onnur í samfelagnum skyl­dug at boða frá. Og sigur eitt barn seg blíva misnýtt ella ein feril av hesum var­ huga er til staðar, so skal máli fyri almennu skipanina heldur enn at verða viðgjørt innanhýsis í samkomuni. Vit hugsa kanska, “mann tað passað?”, “nei, hasum trúgvi eg ikki um handan persónin”, “hann ella hon hevur altíð verið so fittur ella fitt”. Eingin veit, hvussu tað ónda sær út. Tað ið rekst í hinum rekur eisini í okkum sjálvum. Tað er almenni myndugleikin, ið dømir og metir um, hvat er sætt og hvat er ikki. Og vit muga hava álit á, at fólkini, ið umsita skipanina, gerða tað tey kunna fyri soleiðis at skipanin livir upp til sína egnu lóggávu. Týdningarmikið er eisini at vita av, at tað eru børn, ið gera seg kynsliga inn á børn. Eitt nú vísa kanningar úr Danmark, at 25 prosent av øllum kynsligum ágangi ið børn fremja, fer fram í skúlanum. Skúlarnir hava tí ein gyltan møguleika at lofta hesum børnum, fáa teir neyðugu hjálpina, stuðulin og vegleiðingina til tess. Men tað eru eisini børn, ið ikki eru kynsliga mis­nýtt, ið kortini hava tað av hund­ an­um til. Eitt nú oyði­legg­ur rús­drekka - og rús­evnis­mis­ nýtsla nógv børn og ung og tað at tey eru tengd at hesum ella hasum er ein vaksandi trupulleiki. Nógv finna lítla meining við lívinum og tíma ikki at líva. Og av øllum sálarligum sjúkum doyggja flest fólk av etingarólag. Tað er nóg ringt, at hava tað ringt og vit muga ikki gloyma øll hini børnini. Kanningin hjá Tóru Petersen, sálarfrøðingi, er uppá sín máta ein gáva. Í henni finna vit eina ør­ grynnu av upplýsingum um, hvussu føroysk børn hava tað og hvørjar sálarligar trupul­ leikar tey dagliga stríð­ast við. Vóru vit klók, tóku vit okkum tíð til at eftir­kannað úrslitini, ognaðu okk­um vitan og førleikar og settu vit í verk miðvís átøk, ið fyribyrgja at fleiri børn fáa tað verri og átøk, ið hjálpa teimum børnum, ið longu hava tað ringt, at fáa tað betri. Tað er tí at fegnast um, at tað á okkara politiska leikvølli hevur verið tíð til, at raðfesta okkum sjálvi - tey bleytu virðini í samfelagnum. Fráboðanarskyldan er herd, farið er í hernað ímóti harðskapi í parløgum og eitt óheft barnaumboð er á veg. Fólk ið hava tað ringt eru dýrari fyri samfelagið enn fólk ið hava tað gott. Og fólk ið hava tað gott fáa fleiri glað børn, enn fólk ið hava tað ringt. Og glað børn hava tað lættari við at taka ábyrgd og gerast persónliga og fíggjarliga sjálvbjargin, enn børn, ið hava tað ringt. Vit hava tað best tá ið vit hava tað gott. Og besta fyri­ byrging ímóti øllum ágangi og mannamuni er upplýsing, opinleiki, at vita hvar markið gongur og at duga at seta tað. Vilja vit hava, fólkavøkstur, jaliga menning og fíggjarligt samfelagsligt avkast, muga vit taka okkum tíð til at rað­festa sálarligu heilsuna hjá fólki og vera tilvitað um okkara egna inhabilitet og hvussu hann ávirkar okkum – og samfelagið. “ The only thing necessary for the triumph of evil is for good men to do nothing, Samhaldsfasti er eisini at “blanda seg” - serliga tá ið onnur bera seg býttisliga at. Komandi fýra árini kunnu gerast tey mest spennandi í býráðsins søgu. Hetta verður setan, tá tað gerst lættari og einfaldari hjá øllum at njóta tær tænastur, høvuðsstaðurin fer at bjóða. Aldri áður hava so nógvar og spennandi uppgávur ligið fyri framman. Í høvuðsheitinum er breið semja um, hvat hevur størstan týdning at fremja, so vit fara í góðum treysti undir bæði eitt nýtt ár og eina nýggja setu. Birita Lamhauge Jóansdóttir Forkvinna Vegna Felagið Barnabati