leygardagur 3. apríl 2004síða 16

30 Nr. 66 - 3. apríl 2004 Nr. 66 - 3. apríl 2004 31 Einoygda fólkaræðið JAVNSTØÐA Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Konufólk eru ikki sjónlig í føroyskum politikki, og á valinum seinasta gjørdist støðan uppaftur verri – ja vit fóru 14 ár aftur í tíðina, hvat kvinnuumboðan á tingi viðvíkur. Landsins leiðsla er skip- að, og har er støðan enn verri, sjey mans og eingin kvinna skal stýra hesum landi. Tann 15. apríl kunnu vit hátíðarhalda, at 10 ár eru síðani, at løgtingið sam- tykti javnstøðulógina, sum hevði til endamáls at tryggja javnari umboðan av kvinnum og monnum. Hóast Føroyar liggja aftarliga á javnstøðuøki- num, so er hetta als ikki ó- kent fyribrigdi, at vit ikki lata kvinnurnar sleppa framat – ella, at kvinnur ikki vilja framat. Í fleiri londum eru átøk gjørd til tess at broyta hug- burð, soleðis at vanlig fatan verður, at kvinnur og menn á jøvnum føti eiga at ávirka samfelagsgongdini og taka avgerðir í felag. Í Íslandi fóru tey undir eina serliga verkætlan, hvørs endamál var at økja talið av kvinnum í poli- tikki. Samskipari av hesi ver- kætlan var Siv Friðleifs- dóttir, sum í dag er um- hvørvis- og norðurlendsk- ur samstarvsráðharri í ís- lendsku stjórnini. Vit hava biðið hana greitt okkum frá hesi verkætlanini. – Einoygt fólkaræði. Ein- oygdar avgerðir. Einoygt løgting. Einoygt landsstýri. Soleiðis er fyrsta við- merkingin frá Siv Frið- leifsdóttir, tá vit leggja fyri henni úrslitið av løgtings- valinum og skipan av landsstýri í Føroyum. Hon vísir á, at í Norður- londum hava tey í nógv tey seinastu árini stríðst fyri at fáa fatur á kvinnuligu ar- beiðsmegini í kommunu- stýrum, í tingunum, í stjórnunum og í politikki sum heild. Men hví er tað so neyugt at hava kvinnurnar við, hvat er tað kvinnur kunnu, sum menn ikki kunnu? – Fólkaræðið er ikki fullborið, um tey, ið taka avgerðirnar ikki umboða samfelagið so nøkulunda. Eingin hevur roynt at lagt fram prógv um, at kvinnur ikki eru helmingurin av samfelagum. Tað er eingin ivi um, at betri avgerðir vórðu tiknar, um kvinnur og menn tóku avgerðir í felag, tí betri síggja eygu enn eyga, heldur Siv Frið- leifsdóttir. – Kvinnur hava eina aðra bakgrund enn menn, tær hava annan sjónarvink- ul enn menn upp á so nógv í samfelagnum, heldur Siv Friðleifsdóttir. Hon vísir á, at kvinnur í Íslandi leingi hava stríðst fyri sínum rættindum. Eitt dømi er stríðið fyri at fáa fleiri kvinnur upp í poli- tikk. Í 1915 fingu íslendskar kvinnur rætt at atkvøða og stilla upp til val. Fyrsta kvinnan varð vald í Al- þingið í 1922, men fram til 1970 vóru bert ein ella tvær kvinnur – onkuntíð eingin, ið varð vald. Í 1978 vórðu kvinnuligu umboð- ini 5% av tinginum, men í 1983 var ein markant broyting, tí tá stillaði Kvinnulistin upp til valið. Í 1991 vóru 24% av al- þingslimunum kvinnur. Í 1995 vaks kvinnuliga um- boðanin eitt lítið sindur til 25%, og tá tók upp seg kjak í Íslandi um, at menn- ingin var steðgað. Við hesum í huga varð lagt fram uppskot fyri Al- þingið um eina tvørpolit- iska nevd at økja um kvin- nuligu umboðanina. Upp- skotsstillarin var Siv Frið- leifsdóttir, saman við fimm øðrum kvinnum og seks monnum úr øllum flokkum á Alþingi. – Í uppskotinum varð skotið upp, at stjórnin setti eina tvørpolitiska nevnd, við umboðum úr øllum flokkum, skrivstovu javn- støðunevndarinnar og Kvennuréttindafélag Ís- lands. Nevndin skuldi kunna fólk um, hví tað hevði týdning at fáa fleiri kvinn- ur í politikki, hon skuldi føra lýsingarherferðir og framleiða faldarar og annað lýsingartilfar. Í viðmerkingunum til uppskotið varð ført fram, at endamálið var at fáa fleiri kvinnur inn á ting og í bý- og bygdarráð, at skapa ein positivan hug- burð fyri hesum í politikki, at eggja fjølmiðlunum til at geva kvinnum í politikki ans og at vísa teimum evn- um, tær arbeiða við í poli- tikki, størri áhuga – og at upplýsa um hugburðin hjá flokkunum til javnstøðu. Eisini varð víst á slagorð frá ymsum herferðum sum høvdu verið framdar í øðr- um norðurlondum. Har kundu tú síggja slagorð sum: • fleiri kvinnur í komm- unustýri • Kommunustýri – felags ábyrgd hjá kvinnum og monnum • Vel kvinnur • sleppið kvinnunum inn • Kvinnur á ting • Mannfólk sum kvinnur – vel hana • Vel kvinnu, betri síggja eygu enn eyga • Vel javnstøðu – vel títt valevni • Operatión javnstøða • Vit eru helmingurin Uppskotið varð samtykt á alþingi á vári 1998, og – Einoygt fólkaræði. Einoygdar avgerðir. Einoygt løgting. Einoygt landsstýri, var tað fyrsta, ið Siv Friðleifsdóttir hugsaði, tá hon hoyrdi um kvinnuumboðanina á Løgtinginum og í Landsstýrinum eftir løgtingsvalið í januar. Siv Friðleifsdóttir er íslendskur umhvørvis- og norðurlandaráðharri. Men hon hevur stríðst nógv fyri rættindunum hjá kvinnum í Íslandi, og hon var forkvinna í teirri nevndini, sum Alþingið eftir valið í 1995 setti til tess at eggja fleiri kvinnum at fara upp í politikk Myndir, ið nýttar vóru í herferðini. Tað eru leiðararnir í íslendsku politisku flokkunum, ið eru nýttir sum modell – í »øvugtum kynslutum«, um vit kunnu siga tað soleiðis. Herferðin fekk kvinn- ur í politikki í fokus, og á alþingsvalinum í 1998 vóru 31,1% av kvinnunum á Alþingi kvinnur nevndin fór í gongd sama heystið. Siv Friðleifsdóttir var forkvinna í nevndini, til hon gjørdist ráðharri í 1999. – Nevndin arbeiddi sera væl tvørpolitiskt. Kontro- versiellar og provokerandi reklamuherferðir vóru gjørdar, sum settu mikið orðaskifti í gongd, sigur Siv Friðleifsdóttir. Fleiri skeið fyri kvinnur til politiskt arbeiðið vórðu hildin. Opnir politiskir fundir, fundir við fjølmiðl- ar, ráðstevnur, faldarar vóru gjørdir og fleiri líkn- andi uppgávur framdar. Kvinnur fingu tilboð um at verða næmingar hjá kvinn- um, sum vóru alþingsfólk og kommunustýrislimir. – Hendan uppgávan varð mest umrødd og førdi til stórt kjak um samfelagsins og flokkana ábyrgd fyri at fáa fleiri kvinnur at koma sær fram í politikki. Hetta var eisini ein lýsingaher- ferð við ikki sørt av ironi, har floksformenn vóru høvuðsleikarar – skemtilig til at fáa álvarsama boð- skapin fram. – Okkara floksleiðarar skiltu, ið skiltu skemtið og játtaðu ynskinum frá nevndini um at hjálpa til við arbeiðinum at eggja kvinnum at taka lut í poli- tikki, sigur Siv Friðleifs- dóttir. Í Íslandi stilla flokkarnir valevnini upp í nummar- røð, og so verða tey, ið standa ovast vald, alt eftir hvussu nógv umboð, flok- kurin vinnur í ávísum val- dømunum. Har verður alt- so ikki valt persónliga á sama hátt sum her, men tú velur tann, ið flokkurin innstillar. Tí hava floks- uppstillingarnar størri á- virkan á, hvør verður vald- ur. Siv Friðleifsdóttir sigur, at lýsingarherferðin var gjørd áðrenn uppstillingar- nar hjá flokkunum fyri at fáa ávirkan á uppstilling- ina. Herferðin og kjakið um hana hjálpti til at kvinnur komu longur upp á listar- nar – fingu tryggari pláss. – Tað er eingin ivi um, at herferðin fekk stóra ávirk- an. Kvinnuumboðanin vaks við 25% (1995) til 35% (1999), sigur hon. Á kommunuvalinum gekk eisini betur, hóast framgongdin ikki var so markant. Har vaks umboð- anin hjá kvinnunum við trimum prosentum, frá 28,2% í 1998 til 31,1% í 2002 Nevndin endaði arbeiðið eftir ætlan fyri síðsta al- þingsval, sum var í 2003. Á tí valinum minkaði um- boðanin hjá kvinnum niður í 30%. – Nógvar kvinnu halda nú, at kvinnuumboðanin er komin á tað støðið, ið verður nevnt »glastakið«. Her verður hugsað um tað støðið, ið ringt er at bróta ígjøgnum. »Glastakið« er eitt fyribrigdi, sum vit hava sæð kvinnuumboðan- ina ligið á í øðrum norður- londum – á umleið 30%, sigur Siv Friðleifsdóttir. Hon heldur, at neyðugt er at hava eitt samanhang- andi og tætt javnstøðuar- beiði og ein sterkan vilja í fólkinum og politisku flokkunum, fyri at bróta »glastakið«, so kvinnulut- urin alsamt hækkar upp um tey 30 prosentini. – Tað verður uppgávan at knúsa »glastakið« eina- ferð fyri allar, so kvinnur gerast ein nátúrligur partur av teimum, sum taka av- gerðir, heldur hon. – Men tað sum hevur verið avgerðandi fyri at fáa fleiri kvinnur í politikk er flokkanna egni vilji, heldur Siv Friðleifsdóttir. – Vit mugu hava viljan í flokkunum til at sleppa kvinnunum framat, og vit mugu kveikja áhuga teirra fyri politiskum arbeiði, heldur hon. Siv Friðleifsdóttir vísir eisini á, at politiskir granskarar í Íslandi siga, at um tað eru kvinnur sum eggja øðrum kvinnum til at taka lut í politikki, so eydnast betur, enn um tað eru menn sum gera tað… Kvinnuumboða n á Føroya Løgtingi 1980 3% 1984 3% 1988 9% 1990 9% 1994 16% 1998 13% 2002 13% 2004 9% Kvinnuumboða n í Føroya Landsstýri 1981 0% 1985 17% 1988 33% 1989 0% 1989 17% 1991 14% 1993 17% 1994 0% 1996 0% 1998 13% 2002 11% 2004 0% Fakta Siv Friðleifsdóttir er umhvørvis- og norðurlanda- ráðharri í íslendsku stjórnini. Hon stóð á odda fyri herferðini hjá Altinginum til tess at fáa fleiri kvinn- ur upp í politikk. Siv hevur mangn vitjað í Føroyum – eisini sum ung, tá hon spældi badnminton Sjálvur forsætisráðharrin, Dávið Oddsson, var eisini við í herferðini til tess at fáa fleiri kvinnur at stilla upp fyri politisku flokkarnar – og verða valdar! C M Y K 31 30