fríggjadagur 25. januar 2013síða 55

nr. 10 · 25. januar 2013 15 VIKUSKIFTI førir til spurningin: Hvussu var lívið og tanka­verðin hjá fólki tá fyri umleið 2000 árum síðani? Eg trúði í mínari fákunn, at eitt »evangelium« var nakað serligt, sum einans varð brúkt um hasar fýra bøkurnar í Nýggja Testamenti. Men nú vísir tað seg, at samtíðin hevur brúkt orðið um mangt annað. Á eini áskrift, sum var funnin í Lítlaasia í 1890’unum, verður orðið »evangelia« (góð tíðindir) brúkt um føðingardagin hjá gudinum, og hesin gudur er Augustus keisari! Hann verður sagdur at vera ”Frelsarin hjá all­ari mannaættini” (132). Keisari, kongur og stórmenn sum gudar Spurningurin er, hvussu fólk fyrr í tíð­ ini hugsaðu sær, at ein gudur var? Vit vita at Faraonar í Egyptalandi vóru hildnir at vera gudar. Men eisini keis­ arar og kongar aðrastaðni hava haft ella fingið status sum gudar. Soleiðis sam­tykti Senatið í Rom í 27 fyri Krist, at teirra fyrstimaður, Princeps, skuldi vera »Augustus«. Hesin tittulin kemur av »augur«, merkir háborin. Soleiðis nevndust spámenn, sum kundu síggja inn í fram­tíðina og spáa. Hansara upp­ runa­liga navn var Gajus Octavianus. Hetta var byrjanin til ein umfatandi keisarliga kult (O’Grady 29-30). Hann skoytti eisini »Divi Filius« (Gudssonur) uppí navnið. Skjótt var hesin gudur ella hálvgudur dominerandi í tí religiøsa lands­lagnum í Romararíkinum. Tempul og altar til hansara blivu bygd alla staðni. Høgtíðir við religiøsum skrúð­ gongum og offringum vórðu hildnar. Men, sum O’Grady sigur, so fyrireikaði hendan tilbiðjanin av einum keisara tað religiøsa landslagið til góðtaka og til­ biðja ein ovasta harra, ein gud. Hvat er bíbilkritikkur, og korankritikkur? Bíbilkritikkur, sum hendan hjá Hans Andrias Sølvará, er neyðug, men at kalla ókend á føroyskum. Hann fokuserar uppá at klárleggja, hvat ið veruliga er hent, nær og hvar? Hvat er fakta, og hvat eru mytur? Reint gudfrøðiligar (teolog­iskar) spurningar tekur Hans Andrias Sølvará ikki upp, tað er ikki hans­ara upp­gáva sum søgu­frøð­ing­ur. Loyvi mær eitt lítið frávik her. Koran­kritikkur er næstan ikki til í mus­ limska heiminum. Tað hevur við sær, at nógv, sum er skrivað í Koranini verð­ ur útlagt og prædikað av imamum á mis­vís­andi hátt. Herfyri kom eitt verk á týsk­um. Christoph Luxenberg: Die syro-aramäische Lesart des Koran, har hann vísir á, at arabiskt á døgum Muhammeds ikki hevði nakað skriftmál, og tí eigur Koranin ikki at lesast við støði í arabiskumt, sum vani er, men best á syro-arameiskum. Tí kunna arab­iskt mæltir imamar í støðum, sam­bært Luxenberg, illa skilja tekstin, og duga ikki at forklara meiningina. Luxenberg vísir á, at sýriskt-arameiskt lesing gevur klárari og ofta heilt aðrar mein­ingar. Tíverri er konservatisman í muslimska prestaskapinum so stór, at »skeivar« útlegingar ikki vera toldar – tí er Luxenberg eitt dulnevni (pseudonym). Eitt dømi úr hesum verki kann vísa, hvussu langt av leið mann kann fara. Nógv hevur verið frammi um, at mus­limar, sum doyggja sum martyr­ ar í stríðnum fyri røttu trúnna, koma sum martyrar beina leið í Himmalin, og fáa har vakrar jomfrýr við stórum, myrk­um eygum at hugna sær við. (Sure 44:54, 52:20). Men lisið á rættan hátt á syro-arameiskum, sigur Luxenberg, so stendur har: »Har skula vit bjóða teim­ um (martyrunum) hvítar krystal­klárar víndrúur.« (260). Hvussu eru evangeliini og NT blivin til? Elstu skriftini í Nýggja Testamenti eru Paulsar brøv, sum eru skrivaði ca ár 40- 50. Men fleiri verða hildin at vera væl yngri og ikki skrivaði av Paulusi sjálv­ um. Markus er tað elsta og stytsta av evan­geliunum, frá umleið ár 70. Skriv­ að til jødarnar, sum kendu tað, sum vit kalla Gamla Testamentið. Nakað væl yngri eru Matteus og Lukas, frá um­leið ár 85, men tey eru skrivaði til grikskt talandi »heidningar« (tvs ikki-jødar) uttan jød­ iska bakgrund. Yngsta er Jóhannesar evangelium frá um­leið ár 95 ella nakað seinni. Men kristna Bíblian fekk ikki sín kenda form fyrr enn rættiliga seint, í 300 og 400-tal­inum. Nógvir kirkjufundir vóru hildnir fyri at fastleggja, hvørji skrift skuldu eiga innivist, og hvørji skuldu ikki sleppa uppá. Í 1945 fann ein bóndi í Nag Hammadi Egyptalandi nakað sera sjáldsamt, eina samling av 52 gomlum handritum, sum vóru skrivaði um nakað somu tíð sum evangeliini í Bíbliuni. Hetta vísir m.a., at nógv handrit, sum høvdu verið brúkt av ymsum kristnum meinigheitum, ikki sloppu upp í part, tá Bíblian skuldi redi­ gerast og autoriserast. Elaine Pagels – í »Tabernes Evangelier« – meinar, sum bókatittulin sigur, at ein fraktión í kristindóminum sigraði, meðan aðrir vóru taparar, og teirra heilagu skriftir blivu útihýst. Bøkur blivu brendar og for­bodnar. Kampurin um at »eiga sann­ leikan« hevur altíð verið rá og brutal. Mál og stílur Bókin hjá Hans Andriasi Sølvará er til­samans er hon uppá 344 síður, men størsti partur eru talmerktar notur og for­klár­ingar, sum fylla 171 síður. Skriv­ aði teksturin, tann eginliga bókin, er »bara« 133 síður, og tann rúgvismikli listin aftast við referencum og littera­ turi er uppá 44 síður. Men skal hvør til­vís­ing og hvørt citat, sum her verða endurgivin á upprunamálinum, doku­ menterast forsvarliga, so er hetta neyðugt. Her eru óvanliga nógvir smá­lutir av ymsum slag, sum krevur eitt kolossalt yvirlit, hetta klárar Hans Andrias Sølvará uttan himpr. Umframt sjálvan tekstin, eru saman­ dráttir av argumentatiónini, settar upp sum stutt yvirlit í tabellum. Tað ger góðan mun, tá man skal repetera langar ketur av argumentum. Til tíðir kann lesingin følast, sum okk­urt koyrir í ring. Nakað nógvar endur­tøkur av argumentum og niður­ støðum kunna vera. Til dømis um at Jesus veruliga man vera føddur í Nazaret. Her verða heilt nógvir høvund­ar citeraðir fyri at hava funnið fram til tað sama. Eftir mínum tykki, ger Hans Andrias Sølvará eisini nakað nógv av at titulera sínar keldur, tvs. nevna at teir eru profssorar, doktorar, »viður­kendir granskarar« ella hvat? (til dømis. S. 101). Eg meini at titlar eru undir­orðn­aðir; tað eru argumentini aleina, sum telja Heimagjørt ella alment fakmál? Málið er sum heild gott og lætt skilligt. Í summum førum merkist ein viss vinglan í fak-terminologiini. Metoda, sum helst er eitt tað vanligasta orðið í øll­um fakum og vísindagreinum, fær onkun­tíð ein heldur løggutan konkurrent, háttalag (106), sum fær meg at hugsa um – eg veit ikki hvat? Hans Andrias Sølvará kann loyva sær at »konkludera« (140); at siga, at tað er ’metodiskt konsistent’ (141); at tað eru týðiligir ’paralellir’ í søgunum (132); at tað eru ’faktuellir’ spurningar (122); at eingin av teimum ’spektakuleru’ hend­ing­unum… (93). Hesi dømir vísa, at Hans Andrias Sølvará ikki er bangin fyri at skriva ávís fremmandorð ella fakter­minologi, tá tey hóska og geva røttu nuancuna. Heldur brúka eitt kent og væl skiljandi fremmandorð, enn at brúka ein heimabundnan vanskapning. Lat okkum geva teimum mest vanligu orð­unum, Teori og Metodu, fulla upp­ reisn aftur. Víst verður til: Ehrmann, B. (2001): Jesus. En apokalyptisk profet. Gyldendal. København Luxenberg, C. (2007): Die Syro- Aramäische Lesart des Korans. Ein Beitrag zur Entschlüsselung derKoransprache. Verlag Hans Schiler. Berlin. O’Grady, S. (2012): And Man created God. Atlantic Books. London Pagels, E. (1990): Tabernes evangelier. Hekla. Frederiksberg Niðurstøða Sjálvt um vit á jólum syngja: »Eitt barn er føtt í Betlehem,« so er tað líkt til, at hasi jólini ikki vóru á jólum, og at tað heldur ikki gekk fyri seg í Betlehem. Men tað vikar helst ikki traditiónina, sum verður hildin á ymiskan hátt av øllum kristnum og øðrum við á jólum. Hetta er higartil størsta og dygdarbesta verk á føroyskum við søgukritiskari viðgerð av einum høvuðsevni í Bíbliuni. Tillukku við tí, Hans Andrias Sølvará.