mikudagur 19. desember 2012síða 18

Mikudagur 19. desember 2012 · Nr. 148 18 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Miðvikan Christian Pløyen (1803-1867) er farin í søguna sum ein av bestu donsku amtmonnunum, ið vit hava havt í Føroyum. Hann var amtmaður í Føroyum frá 1837-1849. Umframt var hann eisini fúti. Hann hevði eina veruliga umsorgan fyri føroyingum og var ein íðin forsprákari fyri at taka av kongaliga einahandlinum, sum hann metti vera eina forðing fyri menning í Føroyum. Í 1848 gjørd­ist hann kongavaldur limur í fyrsta grundlógargevandi tinginum, og her talaði hann eisini fyri størri sjálvræði til føroyingar. Hann var eisini við til at stovna Føroya Spari­kassa í 1832. Og so yrkti hann grinda­vísuna. Eitt tað fremsta avrik eftir hann er bókin ”Erindringer fra en rejse til Shetlandsøerne, Ørkenøerne og Skotland i Sommeren 1839,” sum nú er týdd til føroyskt av Regin av Steinum. Søgan um hesa ferðina er sera hugtakandi, og ikki minst inn­leið­ ingin til bókina, har Pløyen skriv­ ar: ”Føroya fólki, sum er mær so inni­liga kært, og her eg vóni at eiga ikki so fáar vinir, verði henda lítla bókin vígd við bestu ynski fyri menn­ing.” Í fororðinum til bókina sigur Pløy­en, at hann heldur seg hava skyldu til at greiða frá hesi ferðini, sum tað almenna hevur goldið. Bókin kom longu út í 1840. Hetta sigur eisini nakað um mannin! Endamálið við ferðini var at finna hugskot um, hvussu bøtast kundi um livikorini í Føroyum. Tað er alment kent, at eitt úrslit av ferðini var, at føroyingar fóru at brúka línu sum fiskireiðskap. Tá var fiskivinna í Føroyum bert ein viðfáningur, meðan hon var nógv meira framkomin í Hetland. Eitt annað nýbrot av ferðini var pinnagrevið, sum var soleiðis háttað, at bert skuldi gravast eina ferð fyri hvørja torvuna, meðan før­ oyingar - við táverandi haka - máttu grava tvær ferðir. Pløyen hevði eisini hoyrt um eina arbeiðssparandi torvpressu, sum skuldi finnast á hesum leiðum. Hann ætlaði eisini at útvega setepli fyri at fáa gongd á eplavelting í Før­oyum. Harafturat hevði hann í huga at fáa fatur á kúm og tarvum til at kunna bøta um neytaslagið í Føroyum. Ferðin til Hetlands Pløyen hevði tríggjar føroyingar við á ferðini og skuldu teir vera við til at seta tær nýhugsanir í verk, sum teir funnu fram til í Hetlandi. Hesir vóru Poul Joensen, av Látrinum á Eiði, Poul Joensen úr Nólsoy og Mourits Mohr úr Hoyvík. Mourits var bert 19 ára gamal og hevði fest longu 16 ára gamal. Hann bað um at sleppa við fyri egna rokning. Ferðalagið fór úr Føroyum tann 1. juli 1839 við skipi hjá eina­handli­ num. Tann 5. juli vórðu teir settir av í Leirvík. Tað fyrsta Pløyen leggur til merkis er, at í Leirvík var munandi meira fiskaarbeiði enn í Havn, har so at siga einki lønarbeiði var. Her sá ferðalagið saltfiskavirking av toski og longu, og Pløyen tók beinanvegin stig til, at føroyingarnir fóru at læra seg hesa framleiðsluna. Pløyen tekur til, at sjálvt um harra Ogilvy, sum framleiðarin kall­að­ist, kundi rokna við at fáa ein kapp­ ingarneyta, so var hann meira enn fegin um at kunna føroyingar salt­ fiskaframleiðslu. Síðani fór Pløyen at ferðast kring um í Hetlandi. Hann kemur fyrst til Scalloway. Hagani fór hann til oynna Burra. Á oynni Burra er nógv at síggja. Her sá Pløyen stórar stakkar av klippfiski, og ein hóp av fólki - bæði konufólk og mannfólk - sum arbeiddi fisk, eins og vit nógv ár seinni gjørdu í Føroyum. Tá var ein­asta fiskaframleiðsla í Føroyum nakað av stokkfiski. Eisini á Burra vóru teir fúsir at læra frá sær, hvussu salt- og klippfiskur varð virk­aður. Línan í Hetlandi Tann týdningarmesta veiðan var línuveiða við seksmannaførum. Í Hetlandi hendi tað, eftir at oyggj­ ar­nar komu undir bretskt ræði, at jørðin við makt varð løgd undir nakrar fáar stórar eigarar, sum høvdu ein hóp av uppsitarum. Hesir vóru veruliga eitt slag av trælum. Línuveiðan var so kostn­aðar­ mikil, at teir fátæku uppsitararnir ikki høvdu ráð at fíggja reiðskap og bát, og tí vóru tað harramenninir, sum fíggjaðu og harvið blivu upp­ sitararnir enn meira heftir at teimum, millum annað við, at teir skulu selja allan fiskin til harra­ mannin fyri tann prís, sum hesin ásetti. Hvør lína var 42 favnar og hevði 10 húkar. Hvør bátur kundi hava 120 línur, sum var knýtt saman, tá hon var sett, soleiðis sum føroyingar gjørdu nógv ár seinni. Tilsamans vóru 1.200 húkar á línuni, sum strekti 5.000 favnar. Hetta var mun­ andi effektivari enn okkara snøris­ veiðu. Hetlendingar nýttu sei ella hýsu sum agn, og teir lótu agnið fjala húkin, og hetta førdi við sær, at fiskurin tók húkin saman við agninum. Føroyingar lótu agn­ið hanga niður frá buganum á húk­ inum. Tá kundi fiskurin lætt­liga taka agnið uttan at taka húk­in. Hetlendsku húkarnir vóru eis­ini nógv smærri enn teir, sum før­oy­ ingar brúktu. Teir vóru bert ein fjórð­ing til støddar av teimum húk­ unum hjá føroyingum, men fyri tað fingu teir ikki minni burtur úr, teir fingu heldur meira. Ein útróðrartúrur vardi í 24 tímar. Teir fóru út á morgni, og fóru so langt út, at teir sóu ikki land. Uttan kumpass og uttan at duga navigatión funnu teir leiðirnar, har línan varð sett á 100 favna dýpi. Línan hevur søkk og flot, og eftir nakrar tímar varð línan drigin aftur, og teir fóru aftur til lands. Var nógv at fáa, varð fiskurin sum oftast avhøvdaður, so meiri fiskur kundi rúmast í bátinum. Tað var ótrúligt, hvussu stórar mongdir av fiski hesir fiskimenn kundu føra til lands. Pløyen helt, at hetta kundu okkara fiskimenn eisini gjørt, um teir brúktu línu, og Loksins á føroyskum: Pløyen í Hetlandi í 1839 Scalloway Castle, ella sum tað nú eitur á føroyskum, Borgin í Skálavági, sum Pátrikur Stuart (1566-1615) læt byggja, so hann kundi kenna seg tryggan fyri fíggindum sínum Føroysk slupp og sildabátar inni í Lerwick, Leirvíkini Tað má sigast at vera ein stórhending, at ein tann mest áhugaverda bókin, sum er skrivað í Føroyum í 1800-talinum, nú er komin út á føroyskum. Hetta er frásøgnin hjá Christian Pløyen frá kendu ferð hansara saman við áhugaðum føroyingum til Hetlands, Orknoyggjar og Skotlands í 1839