fríggjadagur 21. desember 2012síða 70

Jólini 2012 18 blaðið Uttanfyri venjingarhølini verður Rasmus lýstur sum ein »festligur fýrur« við »yvir­skoti, humor og góð­ um talu­gávum«. Men hann var eisini kenslu­borin og lættur at stoyta. Og so hugs­aði hann nógv um lívsins stóru spurn­ingar. – Robbie Williams sigur í einum sangi: »I've got too much life running through my veins«. Eg haldi, at hendan reglan hóskar væl til Rasmus, sigur ein vin­maður. Tvíburðasystirin hevði vitað tað leingi, men tá Rasmus var átjan ára gamal, greiddi hann vinum og familju frá, at hann var samkyndur. Og í 2006 kom tilburðurin, sum var við til at mynda lívið hjá Rasmusi. Eftir niðrandi skemdar­orð á einum klubba í Havn varð hann bukaður. Hann varð eisini upp­ringdur av duldum persónum, sum hóttu hann eftir lívinum. Pápi Rasmus meldaði, og løgreglan megnaði at spora eina uppringing og finna fram til ein mann, sum fekk 40 daga fongsuls­revs­ ing. – Vit vita ikki, hvussu lívið hevði hátt­að seg, um Rasmus ikki varð álopin, men ágangurin elvdi til hans­ara fyrstu depressión. Hann bleiv inn­lagdur á Psykiatriska deplinum, og tað var byrj­ anin til drúgvan og tungan mót­burð, greiðir Mortan frá heima í jóla­skrýddu stovuni í Stoffalág. Eftir álopið endaði Rasmus á for­ síðuni í Dimmalætting, og tjóð­veldis­ ting­fólkini Annita Fríðriksmørk og Finnur Helmsdal, sáli, løgdu fram aftur uppskotið um at skoyta »kynsliga orientering« upp í ta sonevndu anti- diskrimi­na­tiónsgreinina, § 266b. Upp­ skotið var áður felt við 13 atkvøðum fyri og 20 ímóti. Rasmus gjørdist ein snúnings­depil í drúgvu orrustuni, sum eis­ini stjól yvirskriftir í útlendskum miðl­um. Føroyska fólkið var í tví­ning­ um, flokkarnir á tingi vóru syndraðir, kjakið var hvast, og tá Edmund Joensen las endaliga úrslitið við triðju viðgerð, varð uppskotið samtykt. Men persónliga var Rasmus ávirkaður av málinum. Og pápin hevur lítið gott at bera nøkrum teirra, sum – í Guds navni – arbeiddu ímóti hesi broyting. – Tey, sum halda, at Gud hev­ur opin­ berað seg fyri nøkrum einstaklingum og lagt teimum eina við at liggja eftir samkyndum, mugu hava nógv lufthol í ovastu hædd. Hevur hann skapt menn­ iskjuni, hevur hann eisini skapt tey 5-10 prosentini av menniskjunum og djór­ unum, sum eru samkynd. Heilivágurin, depilin og brævið Sum tíðin leið, gjørdist Rasmus sálarliga veikur. Seinastu fimm árini hevur hann fleiri ferðir verið innlagdur, eisini á stongd­ari deild. Hann fekk ongantíð nakra diagnosu, og foreldrini fingu ongan­tíð at vita, hvat soni teirra bagdi. – Tey søgdu, at hann hvørki var skizo­frenur ella maniodepressivur. Eg veit framvegis ikki, hvat í grundini var galið við Rasmusi, staðfestir Mortan við ein­um tómum andlitsbrái. Rasmus fekk heilivág, og sambært foreldrunum vóru hjáárinini av heili­ vág­num sjónlig og oyðileggjandi. – Hann misti evnini til at gera tón­ leik. Hann var altíð troyttur. Hann tók nógv uppá. Og sambært Rasmusi sjálv­ um fekk hann tað bara verri av heili­ vág­num og av at vera á stongdari deild. Vit sóu eingi positiv úrslit av heili­vág­ num, greiðir Mortan frá. Seinastu mánaðirnar hava danskir miðlar borðreitt við fleiri skakandi søg­um um yvirmedisinering og tvang í donsku psykiatriini. Kendasta dømið er frá psykiatriska deplinum í Glostrup í Keypmannahavn, har sjúklingar í langa tíð hava fingið alt ov nógvan anti­ psykotiskan heilivág, serliga av merk­ inum Zyprexa, sum eisini er vælkent í Før­oyum. Avdúkingarnar hava havt við sær, at leiðarar og leiðslur á eitt nú Glostrup Psykiatrisk Center hava lagt frá sær, og líknandi dømi hava verið í Hvidovre og aðrastaðni í høvuðs­ staðarøkinum. Mortan heldur, at vit eiga at kanna hesi viðurskiftini í Føroyum. – Eg eri ikki lækni, og tí eri eg ikki førur fyri at meta professionelt um við­gerðina, men eg havi ikki álit á skip­anini. Tað er mín greiða fatan, at Rasmus hevði brúk fyri øðrum til­boð­ um, t.d. meiri samtaluterapi og minni heilivág. Hetta er ikki ein ókendur trupulleiki. Psykiatriski depilin kann ikki úttala seg um einstøk persónsmál, men ein av sálarfrøðingunum á deplinum, Súsanna O. Skaale, setti orð á trupulleikan í eini sjón­varpssending í oktober. – Tað besta hevði verið, um vit kundu bjóðað sjúklingunum meiri psyko­terapeutiska viðgerð og ikki bara medisin. Men hetta er ikki møguligt, tí vit hava ikki orku til tað, segði Súsanna við Kring­varpið. Seinasta uppihaldið hjá Rasmusi á stongdari deild var í vár. Hann var varð­halds­fongslaður, tí hann í fyllskapi hevði gjørt seg inn á eini úthús í einum urtagarði í Havn – uttan at hetta elvdi til nakran fólkaskaða. Mortan fekk at vita, at Rasmus skuldi vera á deplinum í 3-4 vikur. Tey bíðaðu eftir einum dana, sum skuldi koma til Føroya at gera eina mental­kanning. – Men hetta dróg út, og vit fingu ikki at vita hví. Til seinast hevði Rasmus verið inni­stongdur á stongdari deild í 3-4 mán­aðir. Hetta seinasta uppihaldið tók honum sera fast. Hann gjørdi okk­ um greitt, at hann vildi gera alt fyri ikki at enda á stongdari deild aftur. Tá Rasmus varð funnin í viðarlund­ ini í Havn á altjóða sálarheilsudegnum, hevði hann lagt eitt bræv eftir seg í íbúð­ini í Lynggøtu, samstundis sum hann hevði sett navnaseðlar á alla sína ogn. Gittarar, tónleikaútgerð, málningar o.s.fr. Og sambært seinastu heilsanini vóru tvær høvuðsorsøkir til, at Rasmus til seinast beindi fyri sær sjálvum. – Tann eina orsøkin var óttin fyri at enda aftur á stongdari deild. Hin var óttin fyri at koma at gera øðrum ilt, sigur Mortan. Politiska svikið Eitt er sjálv viðgerðin. Eitt annað eru fys­isku karmarnir. Sum so mong onnur avvarðandi skilir Mortan ikki, hví almennu Føroyar ikki hava syrgt fyri, at teir mest neyðstøddu borgararnir ikki hava fingið betri umstøður. – Eg segði fleiri ferðir, meðan Rasmus livdi, at um man ikki er deprimeraður, tá man kemur út á depilin, so er man í øllum førum deprimeraður, tá man fer avstað aftur. Bygningarnir eru frá sekstiárunum, og lítið er gjørt síðani. Eg var fyri stuttum á eini móttøku í nýggja eldrasambýlinum í Havn. Tað var lit­ríkt, heimligt og lívgandi. Eg hugs­aði við mær sjálvum: Hví kunnu vit ikki geva okkara sálarsjúku slíkar um­støður? Eftir at Rasmus varð funnin í viðar­ lundini, tóku vinir og avvarðandi stig til eitt innsavningartiltak í Sjón­leikar­hús­ inum í Havn til frama fyri eitt sonevnt »Fountain House«, sum Sinnis­bati hevur arbeitt við sein­astu tvey árini. »Fountain House«-fyri­brigdið hevur sín uppruna í USA í fimmti­ár­unum og hevur til endamáls at hjálpa og stuðla sálarsjúkum, eftir at tey eru út­skrivað. Í dag eru Fountain-hús í øllum Norður­ lond­um, harav seks í Dan­mark, sum verða fíggjað bæði av landi og komm­ unum. Innsavningartiltakið í Sjónleikar­ húsinum skaffaði góðar 100.000 krónur, og landsstýriskvinnan í almannamálum, Annika Olsen, hevur játtað 200.000 kr. á kom­andi fíggjarlóg. Men hetta er lítið av miklum, tí húsið verður mett at kosta 2,5 milliónir árliga at reka. Karsten Hansen hevur gjørt greitt, at Heilsumálaráðið ikki játtar pengar til verk­ætlanina hjá Sinnisbata, sum hevur hús tøk í miðbýnum í Havn. Vónin er nú, at Tórshavnar Býráð traðkar til. – Sálarsjúk hava harðliga brúk fyri hjálp, tá tey koma út aftur í samfelagið. Eg vóni, at politikararnir við tíðini út­ vega neyðugu fíggingina. Men eg havi lítla grund til at vera bjartskygdur, held­ur Mortan. Tey ósjónligu sárini Øll avvarðandi at sjálvmorðsofrum spyrja, hvat tey kundu havt gjørt øðr­ vísi. Mortan sigur seg ikki liva við áhald­andi skuldarkenslu, men onkuntíð vitja spurningarnir: Skuldi eg havt sett fleiri spurningar við sjálva viðgerðina og verið meiri ágrýtin eftir at fáa eitt svar uppá, hvat Rasmusi bagdi? Skuldi eg havt verið meiri ágangandi yvir fyri Rasmusi, tá eg t.d. visti, at hann mangl­aði pengar? Men svarini fúka í vind­inum. – Okkara einasti vissa her í lívinum er, at vit einaferð skulu doyggja. Og vit vóna, at tey gomlu fara áðrenn tey ungu. Men tað hendir ikki altíð. Og tað svár­asta er at missa sítt barn. Men vit taka ein dag í senn og minnast allar tær góðu løturnar, sum vit høvdu saman. Ein stórur uggi er eisini tann stóri skarin av hansara vinfólki, sum vísti okk­um samkenslu. Tað vísir okkum, at Rasmus var eitt menniskja, sum tey vóru góð við. Vit fara altíð at syrgja, at Rasmus valdi at taka lívið av sær, men vit mugu royna at virða hansara av­ gerð. Hóast tað er sera, sera svárt. Mortan starir fram fyri seg og drálar. So leggur hann hendurnar á borðið og lenar seg fram í stólin. – Grundleggjandi trupulleikin er helst, at tey sálarsjúku kunnu ikki leggja heilan á borðið til kanningar, eins og tá ein ryggur ella ein mjødn skulu kann­ ast. Sálarsjúka er framvegis ikki viður­ kend á sama hátt sum likamlig sjúka. Rasmus var sjálvur inni á hesum, tá hann á sumri í 2012 legði ein heima­ gjørdan stuttfilm á Youtube, sum eis­ini varð vístur á filmskvøldinum í Norður­ landahúsinum í desember. Filmurin var ogn­aður einum vinmanni frá deplinum, sum eisini tók sítt egna lív á vári í 2011. Rasmus skrivaði hesi orðini á skíggjan: »Eitt psykiskt sár er ósjónligt. Men tað er veruligt. Sær nakar míni innaru sár?« Ja, síggja Føroyar tey ósjónligu, inn­ aru sárini? – Tað svárasta er at missa sítt barn. Mortan Rasmussen á nýggju grøvini hjá soninum Rasmus Rasmussen nakrar fáar mánaðir áðrenn hann við hjálp av heilivági vinkaði lívinum farvæl Rasmus í 2006 mynd: privat mynd: Sunva Eysturoy Lassen