fríggjadagur 28. desember 2012síða 21

21 Fríggjadagur 28. desember 2012 · Nr. 150 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 irgrivna fiskivinnulóg veruleika sigur, at verkætlanarbólkurin skal finna fram til eina skipan, sum tryggjar at veiðitrýstið verður rætt stillað, lívfrøðiliga og búskaparliga, so ivist eg ikki í, at bólkurin hevði megnað at svara hesum spurningi væl, og lýst avleiðingarnar av fara ta leiðina. • Ella um politiski myndugleikin bað bólkin lýsa avleiðingarnar av at áseta brúksgjald og at skatta vinning út um tað van­ liga, so hevði bólkurin uttan iva kunna lýst, hvat hetta hevði týtt fyri vinnuna og fyri inntøkur lands­kassans. • Ella um politiski myndugleikin bað bólkin um at lýsa eina skip­ an við almennari útbjóðing av fiskirættindum á einum markn­ aði, so hevði borið væl til at víst á avleiðingar og møgu­leikar í tí sambandi. • Ella um politiski myndugleikin bað bólkin lýsa avleiðingarnar av, at farið verður undir at áseta fiskidagarnar ymiskt fyri ymiskar bólkar av fiskiførum. Ein verður skorin við 6.3. % ein annar við 20 % o.s.fr, so hevði verkætlanarbólkurin megn­að at lýst hvørjar fylgir hetta hevði havt fyri stýringina bland­aðu botnfiskaveiðuna undir Før­ oyum. Rættarstøðan og um­ sitingarliga undirgravingin Sostatt finst ongin nágreinilig lýs­ ing av, hvat er broytt í rættar­støð­ uni síðan 1994. Ein tílík meting átti at verið stórur partur av eini endurskoðan. Sama slag av meting átti at verið gjørd um broytingar í umsitingini av lóg­ini síðan 1994. Mesta av hesum til­fari finst í Frá­ greiðingini hjá Fiska­orku­nevndini frá 2008. Dømi í frágreiðingin til aðal­ orðaskiftis vísa tó greitt, at skiftandi landsstýrismenn hava ikki umsitið eftir bókstavinum og endamálinum í lógini, og skiftandi løgmenn hava ikki útint tað eftirlit teir eiga, sam­ bært stýriskipanarlógini. Í frágreiðingini kemur fram ein fatan av rættarstøðuni, sum er vanda­mikil og beinleiðis skeiv. Eitt brot i frágreiðingini, vísir hetta: “Fiskiskapurin eftir botnfiski í føroyskum sjógvi (fiskidagaskipanin) er reguleraður í lógini um vinnu­ ligan fiskiskap. Lógin sigur, hvussu býtt varð fyrstu ferð, hvør sleppur framat og hvussu býtt verður mill­ um bólkar av fiskiførum. Fyri all­an annan fiskiskap gevur lógin lands­ stýrismanninum víðar heim­ildir at gera kvotuskipanir ella fiski­daga­ skipanir, har rættindini ikki eru býtt út í lógini. Útluting og býti skulu vera í samsvari við góða fyrisiting, men í lógini eru ongar ásetingar um, hvat landsstýrismaðurin skal leggja dent á, og hvørji atlit hann skal taka, tá hann býtir út.” (Úr frágreiðing til aðalorðaskiftis) At skriva soleiðis merkir, at atlit verður ikki havt at almennum megin­reglum fyri rættartrygd, at fyrisitingarlóg og at sjálvari lógini um vinnuligan fiskiskap og enda­ mál hennara. Tann sum lesur uppskotini til løg- tingslógina um vinnuligan fiskiskap nr. 51, og uppskot um broyting í løgtingslóg um vinnuliga fiskiskap nr 96, finnur einki sum bendir á, at Løgtingið ætlaði, at skipanirnar at stýra botnfiskiskapi undir Før­oy­ um og at stýra fiskiskapinum eft­ ir uppsjóvarfiski og á fjarleiðum, skuldu vera ymiskar. Ikki eitt orð um, at í einum føri skal býtið av veiði­rættindum ásetast í lóg, og í hin­um skal landsstýrismaðurin hava “fríar teymar.” Beint øvugt var lógin ein roynd at sleppa burtur úr teirri polit­isku smálutastýring, sum hevði eyð­ kent árini undan 1993. Hvussu til­ vildarliga hetta hevur verið umsitið er væl lýst á síðu 9 í frágreið­ingini í talvuni: “Fordømi um býti av før­ oyskum fiskirættindi”. Har verður víst á fullkomna tilvild og skiftandi grundgevingar, tá landsstýrismenn hava býtt veiðirættindi út. Niðurstøðan er sostatt, at lógin um vinnuligan fiskiskap hevur verið umsitin soleiðis, at lógarteksturin og endamálini við henni, stútt og støðugt eru undirgrivin. Lógin er vorðin nýtt til at gera ta øvuta av tí, sum endamálið var. Hetta er ein sera álvarslig niðurstøða, og tað er rætt og slætt óskiljandi, at løgfrøð­ ingar kunnu hava góðtikið tær um­ sitingarligu avgerðirnar, sum eru tiknar. Eitt annað dømi um tað, er spurn­ing­urin um tilfeingisrentu og til­feingisgjøld. Tilfeingisrentan og tilfeingisgjøld Upprunaliga lógaruppskotið um vinnuligan fiskiskap hevði eina áseting um gjøld og tilfeingisrentu. Í §14 í løgtingslóg um vinnuligan fiski­skap, lýst í mars 1994, er henda orðing, sum varð samtykt av løg­ tinginum: “§ 14. Landsstýrinum er heim­ ilað at áseta avgjald fyri kvotu­ rætt­indi fyri hvørt fiskiár sær. Tá avgjaldsupphæddin verður ásett skal mesti dentur leggjast á til­feing­ is­rentuna.” Í viðmerkingini til hesa grein ver­ður sagt: “Út um tær vanligu inntøkurnar í vælskipaðum fiski­ skapi er ein tilfeingisrenta, sum eig­ur at koma aftur til føroysku tjóðina. Aftur fyri nýtslurættin til at vinna pening burtur úr tilfeinginum, verður ein partur førdur aftur til samfelagið. Tilfeingisrentan broytist eftir støðuni í fiskastovnunum.” Hetta er ein rættiliga neyv lýs­ ing av øllum spurninginum um til­feingisrentu og tilfeingisgjøld. Ser­liga í mun til tann ruðuleika og tær misskiljingar, sum síðani hava valdað um hesi hugtøk. Týdn­ ingarmikið er at skilja, at tilfeingis­ renta er ein vinningur út um tað van­liga. Tilfeingisrentan er tað eykavirðið, sum eitt avmarkað náttúrutilfeingi hev­ur í mun til aðra vinnuliga fram­leiðslu, har tú skalt gjalda fyri rávøruna. Tað er altso eitt virði, sum er útyvir tað, tá kostnaðurin og ein vanligur vinningur av at fáa tað til høldar, eru drigin frá. Henda tilfeingisrentan skal sjálvandi fyrst og fremst koma inn í landskassan. Tað ivast vit til dømis ikki í, tá talan er um olju ella gass. Feløgini, ið gjøgnum alment útboð fá loyvi at vinna út olju og gass, sum vit øll eiga, gjalda størsta partin av til­ feingisrentuni til tað almenna. Og tað forðar teimum sjálvsagt ikki í at hava eitt stort yvirskot av bæði sín­ um íløgum, rakstri og fram­leiðslu. Tú kanst ikki selja tað, tú ikki eigur Verður tilfeingisrentan ikki í mestan mun tikin burtur úr vinnuni, til eigaran, sum er samfelagið, hevur tað sera óhepnar avleiðingar fyri samfelagið og vinnu yvirhøvur: • Hetta skapar ójavna vinnu­liga kapping millum vinnur, tí kapi­ talurin leitar til ta vinnu­grein­ ina, har tilfeingisrentan gevur stór­an eykavinning. • Hetta skapar stóra spekulasjón, tí sjálv rættindini og atgongdin til at fáa hendur á tilfeingisrentuni, fara at verða keypt og seld á ein­um privatum marknaði. Og sterk kapital­áhugamál og fígg­ inga­r­stovnar mugu leggja ovur­ stórar upp­hæddir á borðið, fyri at gjalda fyri atgongd til hesa eyka­rent­una langt fram í tíð­ ina. • Hetta elvir til ovuríløgur og eyka kapitalisering av vinnu­ tólunum, so bæði tilfeingis­ rent­an og vanliga avkastið í veru­leikanum fer til at gjalda til fígg­ingarstovnar og íleggjarar. Kapp­ing verður altso ikki um at fáa mest burturúr og at dríva rasjonella vinnu, men kapp­ing­ in endar í spekulasjón um til­ feingis­rentuna, sum ikki skapar nakað virði í sjálvum sær. Veruleikin er altso, at stór til­ feingisrenta er sjálvsagt í føroyskari fiskivinnu – og stór tilfeingisgjøld verða goldin. Hetta verður goldið við, at serliga útlendskur kapitalur og fíggingarstovnar leggja seg á rættindini – og skip verða keypt og seld við fiskiloyvum. Og við ymsum avtalum og lánum og rentum, verður tilfeingisrentan slúsað út úr føroyska samfelagnum. Og eftir siglir – í heimaflotanum – í stóran mun ein yvirkapitaliseraður floti, sum ikki kastar nóg mikið av sær til reiðarí og manning. Tilfeingisrentan er stór í føroyskari fiskivinnu Tilfeingisrentan er eyðsýnd í før­ oyskari fiskivinnu, sum er. Hetta er partur av fólksins ogn, sum nú fer til tey, sum upprunaliga fingu rættindi fyri einki, og til tey, sum seinni hava selt víðari. Hetta er ein privatisering, som gongur beint móti ásetingunum í §2 i lóg um vinnuligan fiskiskap, um fólksins ogn. Norðurlanda Ráðharraráðið hev­ ur staðið fyri tveimum kanningum av tilfeingisrentuni í Norðan­lond­ um. Tveir bólkar av føroysk­um fiskiførum vóru við í hesum kann­ ingum. Tølini eru ikki heilt nýggj, men í 2003-2006 var tilfeingis­rent­ an hjá føroyskum partrolarum mett til 25 % av landingarvirðinum. Og í 2007 -2008 var tilfeingisrentan í føroyska nótaflotanum mett til 38 % av landingarvirðinum. Um tilfeingisrentan verður tikin inn í landskassan, skapar tað eina sunnari og sterkari fiskivinnu, sum yvir tíð gevur meira til reiðarí og manning. Og tað verður samstundis størri tileggjan til at seta tey neyðugu mørkini fyri veiðitrýstinum , sum er grundarlagið undir burðardyggari fiskiveiði. Tað hevði eisini skapað grundarlag fyri at minka um lønar­ skatt og vørugjøld í inntøkum lands­ kassans. Somuleiðis hevði áhugin hjá útlendskum kapitali fyri at taka yvir í fiskivinnuni í Føroy­um bert verið bygdur á van­ligan rakst­ur, og ikki á tann eyka­vinn­ing­in, sum tilfeingisrentan gevur. Hetta hevði forðað fyri yvir­kapi­tali­ser­ing í fiskivinnuni og ført til ein veru­ leikakendan prís á fiski­rætt­indum. Tilfeingisrentan kann roknast út, soleiðis sum tað varð gjørt í kanningunum hjá Norðurlendska Ráðharraráðnum. Ella tað ber til at lata marknaðin staðfesta virðið á einari uppboðssølu. Um nóg nógvir keyparar eru á uppboðsøluni, og tað er greitt at tilfeingisrentan ikki kann roknast inn í vinningin, er hetta gongda leiðin. Tí tilfeingisrentan – ella eykavirðið av einum av­ mark­aðum tilfeingi – er sjálvsagt ymisk eftir prísum og gongdum á heimsmarknaðinum. Landið kann altso bjóða út rættin at fiska í ávist tíðarskeið, og avkastið av hesum fer í landskassan. Ongin kann leggja seg á rættindini ella spekulera við teimum, tí tá tíðarskeiðið er liðugt, eru rættindini sjálvandi aftur hjá landinum. Tað skal sjálvandi gerast greitt, at tað eru reiðaríini sum gjalda, og at hesin kostnaður ikki verður løgd yvir á manningarnar, sum ikki hava brúksrættin. Samanumtikið Tað skortar ikki við tilfari, royndum og serfrøði, tá vit skulu skapa grundarlag undir einum nýggjum fiskivinnupolitikki. Har bæði vinna, manningar, samfelag, fiskastovnar og komandi ættarlið av føroyingum kunnu fáa nógv meiri burturúr okkara felags ogn og tilfeingi. Flestu umboð fyri vinnuna geva eisini greiðar ábendingar um, at tey ynskja at taka lut í eini nýskipan, har tað er vanlig vinnulig kapping, og ikki politisk vinnustýring, ið avger møguleikarnar fyri at mennast. Forðingarnar liggja bara í polit­ isku skipanini og teimum vantandi politisku málunum. tíðargrein