fríggjadagur 4. januar 2013síða 47

nr. 1 · 4. januar 2013 15 VIKUSKIFTI Fiskur og læran um náttúruna má inn í skúlan. Føroysk børn vita ikki meira um fisk enn teirra javnaldrar í øðrum londum, tá tey koma út úr miðnámsskúla. Tað kann ikki bera til, at ein drongur ella ein genta úr Klaksvík ikki hava størri før­leika til fisk og aling enn teirra javn­ aldr­ar úr Birkerød! Hóast tey hava roynt at verið á floti ella kruvt við for­ eldr­unum, so hevur skúlin ikki lagt nóg nógv afturat. Føroysk børn hava ikki fingið ment grundvitanina, sum kveikir áhugan fyri føroysku primervinnuni. Børn mugu stimbrast fyri at fáa áhuga. Hava børn atgongd til ljóðføri, forvitnast tey, kunna foreldur og lærarar stimbra tey í at nýta ljóðføri og læra tey grundina, so menn­ast tey skjótt. Soleiðis læra børn at spæla klaver, gittara ella annað ljóð­ føri. At vinnan tryggjar fíggjarligt grund­ar­lag undir sjósavninum, er ein sjálv­fylgja. Vinnan eigur at standa í kø at sleppa at sponsorera sjósøvn, meðan barna­garðar og skúlar standa í kø at sleppa inn. Úrslitið kenna vit. Í dag verða vitanar­tungu avgerðirnar og business- part­urin í størri og størri mun avgjørd utt­an fyri Føroyar av útlendingum. Eftir standa føroyingar og veiða fiskin, egna, blóðga, bøta trol, meðan kvinnurnar rein­skera. Tað heldur ungdómurin ikki vera lokk­andi! Eg kann vissa tey ungu um, at neyvan nøkur vinna er so spennandi og mennist so skjótt sum fiskivinnan! Tá fiskivinnan er sterk við vitanar­ tungum størvum, veksur eftir­spurn­ ing­urin eftir vitanartungum vørum og tæn­astum og harvið eisini tørvurin á út­búnum fólki í vinnunum rundan um fiski­vinnuna. Avleiðingin er, at eftirspurningurin veksur eftir øðrum vitanar­tungum tænastuvinnum sum arkitektum, tannlæknum o.s.fr. eins og eftir eftir handverkarafakum. Sjálvandi hava eitt nú komandi lækn­ar, sálarfrøðingar, arkitektar og nógv onnur ikki tørv á at duga fisk. Men tað skaðar tey ikki. Harafturímóti er tað tving­andi neyðug grundvitan hjá eitt nú lær­arum, almennum fyrisitarum, politik­arum, búskaparfrøðingum, løg­ frøð­ingum, handilsskúlafólki, ja flest øllum, sum í framtíðini skulu virka í Før­oyum. Boðskapurin er: Tað er tørvur á fólki við kombinatiónini av einara høgari fak­vitan innan eitt akademiskt øki og so gund­vitanini um fisk – fakini naviga­ tión og maskin er ikki nóg­mikið! Um at seta krøv Uttan krøv mennist eingin, hvørki veik ella sterk. Føroyskur ungdómur sleppur í gjøgnum skúlaskipanina, frá tey eru 7 til eini 25 ár, uttan at verulig krøv verða sett til tey ella foreldur teirra á leið­ini. Alt er trygt. Alt er goldið, og fylgir tann einstaki nøkulunda við, ja so gongur tað eftir einum samlibandi. Sam­felagið skipar fyri og veit, hvat er best fyri teg! Tað er eitt sindur naivt av høvund­ unum, at teir ikki »anfekta« tey ungu. Hvar eru dreymarnir og visjónirnar, hvar eru krøvini til hesi ungu, hvar eru málini? Hvat vilja tey stríðast fyri? Bókin gevur enntá pláss fyri upp­ skoti um, at tey lesandi kunna koma bein­leiðis inn í ALS frá lestrinum! Tey føroysku lesandi í Danmark minna meg nógv um tey kinesisku eina­ børnini, tey verða viðfarin sum krystall. Tann vinkulin manglaði í bókini. Føroyski ungdómurin á Oyrarsundskollegiinum Sjónvarpssendingin »betongbygdin« hjá Pætur M. Dahl um Oyrarsundskollegiið var áhugaverd. Sjálvandi ber ikki til at generalisera, men sendingin vísti á, hvussu vandamikið tað er, at tey ungu fáa sær útbúgving í Danmark, og tá tey liva í vardum umhvørvi. Hesi ungu fólkini kunna missa evn­ ini at sosialisera seg við onnur, ið ikki hava akkurát somu bakgrund sum tey. Tey eru uppvaksin í sama um­hvørvi, hava gingið somu leiðir sum børn, tann­ár­ingar, og nú sum ung ganga tey fram­vegis í flokki. Tey upp­byggja og kontrollera hvønnannan frá barna­ garði til Oyrarsundskollegiið. Hesi fólk­ini blíva 25 ár uttan at hava havt fyri neyðini at finna fram til nýggjar sosialar relatiónir. Tey liva í eini osta­klokku og eru alt ov sárbær. Tey mangla evnini og royndirnar at byggja upp nýggj netverk . Tey mangla eisini roynd­irnar at stríðast og bjóða av í ókend­um umhvørvi. Hóast danskar útbúgvingar eru góðar og generelt helst tær bestu í heim­inum, so má málið hjá Føroyum vera at fáa talið á føroyskum lesandi í Dan­mark munandi niður og upp í Før­oyum og úti í víðu verð. Føroyar tola ikki, at flest øll tey útbúnu hugsa á sama hátt og byggja teirra útbúgving á eitt sam­felag, sum ikki sampakkar við Føroyar. Niðurstøða – lítið samband millum eftirspurning og útboð Eftirspurningurin eftir arbeiðsmegi í Føroyum og útboðið av ungum ný­út­ búnum sampakka illa. Hóast alivinnan í nógv ár hevur drigið akademikarar til sín, so hevur fiski­vinnan als ikki. Nærum eingin aka­ dem­ikari ella hægri lærd fólk eru í fiski­ vinnuni. Fiskivinnan sóknast mest eftir navigatørum og maskinfólki og fólki við millumútbúgvingum – ella ong­ari útbúgving. Teir meta seg einans hava tørv á grannskoðan og juridiskari ráð­ geving. Hinvegin so hava tey ungu ikki nógv at bjóða fiskivinnusamfelagnum Før­oyum, tá tey ikki duga fisk. Vitan og førleiki er framtíðin. Tað er í vitanarframleiðsluni, at virðini skap­ ast, og tað er har, Føroya framtíð liggur. Framtíðin hjá Føroyum er bjørt, um talið á fólki í fiskivinnuni við hollum út­búgv­ingum fjølgast í stórum tali. Potentialið er óendaligt hjá føroyska ung­dóm­inum. Men tey ungu mugu vilja Føroyar – og fleiri teirra mugu vilja fisk!