mánadagur 4. februar 2013síða 25

25 Mánadagur 4. februar 2013 · Nr. 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Laxalús lúsasex lúsavinna II-V Trupulleiki Laksalúsin, Lepeophtheirus salmonis, er ein sonn plága og stór útreiðsla hjá ali­vinn­ uni her á landi eins og utt­ an­lands. Fyri stuttum varð nevnt í luftbornu miðl­un­ um, at kostnaðurin av at halda lakslúsini niðri á ein­ um ikki-skaðiligum støði í før­oysku alvinnuni er umleið 100 milliónir Dkr árliga. Ein varislig kostnaðarmeting, gjørd í 2010 vísti, at laksa­ lúsa­trupulleikin kostar al­ heims­alivinnuni umleið 2,3 milli­ardir Dkr um árið. Fleiri avlús­ingar­evni eru upp­funnin og framleidd, og granskað hevur verið nógv í smittu­vand­anum frá ali­ring­ um til fríar fiska­vertir og øvugt. Men higartil er eingin var­andi loysn funnin uppá laksa­lúsa­trupulleikan. Sníkaeitur Evni, sum verða nýtt til at beina fyri laksalús kann býtast í tveir bólkar um­ fatandi baðviðgerð og fóður­ við­gerð. Baðviðgerð Bað-viðgerðin kann verða framd við presendingum kring aliringin ella við brunn­bátum. Báðir hættirnir, baðviðgerð og fóðurviðgerð, eru strongdarelvandi. Evnini, sum nýtt verða, eru mong í tali, og kunnu verða býtt upp í tveir høvuðsbólkar: organo­ phosphatir og perethroidir. Organophosphatir um­fata eitt nú dichlorvos og aza­ methi­phos. Hesi evn­ini hava tað til felags, at tey fora enzyminum acetylcholine­ sterase af rigga sum tað skal, og harvið verður lús­ in lammað og doyr. Pyre­ throidir umfata evni so sum cypermethrin og delta­ methrin. Pyrethroidir opna natrinum-kanalina í nerva­ kyknum og føra harvið til, at lúsin lammast og doyr. Seinnu árini er hydrogen­ peroxid eisini nýtt til at fáa lýsnar av laksinum, men lýsn­ar doyggja ikki í somu mongd sum við hinum nevndu evnunum. Fóðurviðgerð Fóður-viðgerðin fer vanliga fram við at leggja eitt lag av drøgg uttan á fóður-pill­ ararnar. Ein vanligur bólkur av evnum, nýttur í fóður­ viðgerðum er avermectinir. Avermectinir umfata eitt nú ivermectinat og emamectin benzoat. Avermectinir eru macrocycliskar lactonir og lamma og drepa lýsnar við at opna chlorid-kanalirnar í nervalagnum. Ein annar bólkur er vakstrarregulatorar, umfatandi eitt nú tefluben­ zuron. Hetta evnið, tefluben­ zuron, forðar fyri at chitin verður framleitt í samband við hamskifti, og ger á henda hátt av við lúsina. Chitin er høvuðsevnið í lúsahaminum. Evnið ávirkar tessvegna bert ungar ókynsbúnar laksalýs. Aðrir avlúsingarhættir Granskað verður eisini í vac­ cinum av ymsum slag, men enn er eingin munagóð vac­ cina framleidd. Harafturat verða royndir gjørdar við lús­etandi fiskum, so sum rognkelsi og pusalaknektum ella multu. Kanningar hava eisini víst, at ávísar laksa­ ættir av genetiskum ávum ikki so lætt fáa lús, hava størri mótstøðuføri enn aðrar laksa­ættir, og at samband er millum hetta órinið og teirra MHC II (major histo­ compatibility complex II). MHC II er týðandi part­ur av immunverjuni. Laksa­ættir við serligum lúsa­mót­støðu­ føri verða eisini framleiddar nú á døgum. Genetisk mani­ pula­tion av laksi og/ella laksa­lús førandi til lúsafrían laks er eisini umtalað, men ikki roynd í verki enn. Ein slíkur háttur er RIDL-hátt­ urin. RIDL stendur fyri Re­ lease of Insect carrying a Domi­nant Lethal. Stóri trupulleikin við sníka­eitrinum er tann, at laksa­lýsnar gerast immunar yvir fyri hesum evnum við tíðini, og tessvegna virka tey ikki sum frálíður. Geislagelding av skordýrum Geislagrundað geldingar­ tøkni til skordýr er ein háttur, sum nýtast kann til at hava lívfrøðiligt tamarhald á skordýrum. Hesin háttur snýr seg í stuttum um at um at framleiða lívssør kall­skor­ dýr í stórum tali og sleppa teimum út har hesi skordýr fremja skaða. Eftir útseting kunnu tey lívssøru og tó girnda­r­óðu kallskordýrini so kapp­ast á jøvnum føti við hini kall­s­kor­dýrini um at makast við kvenn­skor­ djórunum fyri at fáa sínar ílegur ávegis í næsta ættarlið. Umráðandi er nevniliga at ansa eftir, at geislingin hevur hóskandi orku, ikki ov sterk og ikki ov veik. Kallskordjóri skal bert lívssørast ikki lív­ veikjast. Tað at hava nógva orku til undan-making, mak­ing og eftir- making er rættu­liga avgerandi fyri kall­ laksa­lúsina, um verkið skal full­førast, tí hetta virkna copula­tións­virk­semið kall­ verunar er slítandi og magn­ drenandi. Heilt nógv sløg av kvennskordýrum makast bert einaferð í lívinum, og er makin sterilur, so kemur einki undan, og harvið kem­ ur næsta ættarlið at verða skert munandi. Verður hild­ ið á at sleppa lívssørum kall­skor­dýru­m út, so kemur skor­dýra­stovn­urin at minka skjótt til hann er mest­sum týndur. Hesin háttur hevur ver­ ið nýttur fleiri ferðir við góðum úrslitum. T.d. er skrúvormaflugan (Cochlio­ myia hominivorax) týnd á lítlari oyggj (460 fer-km) tætt við Venezuela eftir bert sjey vikum í 1954, í USA 1960-unum og 1970-unum, Mexico og restina av Sentral Amerika í 1980-unum og Norður Afrika í 1990. Skrúvormaflugan ger seg inn á djór við heitum blóði, serliga neyt. Flugan víggj­ar í sár á djórinum og maðk­arnir eta seg inn í vødd­arnar og vevnaðin so skjótt, at djórið kann doyggja áðrenn 10 dagar er lidnir. Í 1950-unum var árliga tapið av hesum skaðadjóri í USA mett at vera omanfyri 200 milli­ónir dollarar. Eitt annað dømi er út­ breiðslu­minking av sovi­sjúk­ uni ella afrikanskari trypa­ nosomiasis. Henda sjúka stava­r frá einum parasitti ella snýki og sum rakar djór og menniskju. Snýkurin er eitt einkýknudjór av slagnum Trypanosoma, og hesin snýk­ urin verður borin víða av Tsetse-fluguni. Sovisjúkan er økisbundin í 36 londum sunn­an fyri Sahara í Afrika, har umleið 60 milliónir menn­iskju búgva. Mett verð­ ur, at 50.000 til 70.000 menn­ iskju verða smittað, og at um­leið 40.000 doyggja um árið. Kann­ingar av tsetse- flug­uni vísa, at kvenn­flug­an par­ast van­liga bert eina­ferð í lívin­um. Tað kemur kortini fyri, tó sera sjálvdan, at hon par­ast tvær ferðir. Eftir mak­ ing­ina, so kann hon ala av sær av­kom 10. hvønn dag alt sítt stutta lív, ið er um­ leið 3 mánaðar. Á økjum har lívs­sørir flugu­frensar verða sleptir, har fellur flugu­stovn­ urin sera nógv, og á av­byrgd­ um oyggjum kann tsetse- fluga týnast fulkomuliga í ávísa tíð við SIT háttinum. Fleiri onnur dømi um væl­eydnaðar royndir at týna skordýr, eitt nú mexikanska frukt-flugan (Anastrepha ludens), med-flugan (Ceratitis capitata) í Chile, Peru og Mexiko, og melon-flugan (Bac­trocera cucurbitae) á Oki­nawa í Japan. Týningin av frukt-fluguni í Mexiko kostaði umleið 25 milliónir dollarar, men hon gjørdi tað møguligt at fram­leiða og útflyta aldin ella frukt og grønmeti fyri yvir 3 milliardir dollarar um árið. Afturat nevndu fýra skor­dýrunum, so er SIT (Sterile Insect Technique) roynt við góðum úrslitum á 16 onnur skor­dýrasløg. Í fleiri av verk­ætlanunum hevur FAO (Food and Agriculture Organization), WHO (World Health Organization), IFAD (International Fund for Agri­cultural Development), UNDP (United Nations Deve­ lop­ment Programme) og IAEA (International Atomic Energy Agency) luttikið. Framhald Samandráttur Laksalúsin er ein afturvendandi trupulleiki hjá alivinnuni og avlúsingarevni og strev at beina fyri henni kostar nógvan pening. Umráðandi er at kenna laksalúsalívfrøðina eins og nøringarhátt fyri at kunna finna fram til alternativar týningarhættir. Geislagelding er ikki ókend tøkni í samband við skordýr, men er als ikki roynd í samband við laksalús. Fæst hesin lívssøringarháttur at virka kann hann verða til mikið fíggjarligt og vinnuligt gagn. Ein fortreyt fyri skjótari menning er eitt fíggjarliga sterkt væl samskipað og innovativt granskingarumhvørvið. Laksalús ­ – Lepeophtheirus salmonis Hóraldur joensen kjak