týsdagur 12. februar 2013síða 14

Mikudagur 13. februar 2013 · Nr. 18 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 heilsa Lagt til rættis: Árni Joensen – Fólkaheilsuarbeiðið er grundarsteinurin undir heilsupolitikkinum. Vit skulu leggja høvuðsdent á fyribyrging heldur enn umvæling og brynja okkum til at møta nútíðarinnar trupulleikum av ovurfiti og lítlari rørslu. Í einum landi, har lítil munur er á fólki, finna vit tey størstu sosialu frávikini í heilsuni hjá fólki. (Jonas Gahr Støre, norskur heilsumálaráðharri). Kanningin, sum Harvard School of Public Health hev­ ur gjørt, kemur til ta niður­ støðu, at menn, sum sjáldan hyggja í sjónvarp, hava tvær ferðir so nógvar sáðkyknur enn ungir, frískir menn, sum sita meiri enn 20 tímar um vikuna framman fyri sjón­ varpinum. Harafturat vísir kanningin, at menn, sum venja 15 tímar um vikuna, hava 73 prosent fleiri sáð­ kykn­ur enn teir menninir, sum venja lítið. At enda staðfesta teir amerikonsku granskararnir, at sáðgóðskan verður verri tey seiastu áratíggjuni, men teir duga ikki at siga við vissu, hví tað er so. Fyri tjúgu árum síð­ani vístu granskarar á Ríkis­ sjúkra­húsinum í Keypmanna­ havn á, at sáðgóðskan hjá monn­um var versnað sera nógv tey seinastu 50 árini. Niður­støðuna komu teir til eftir at hava kannað næstan 15.000 menn úr 21 londum, og úrslitið var, at talið á livandi sáðkyknum var minkað úr 113 milliónum pr. millilitur í 1938 til 66 milliónir í 1991. Í hesum viðfangi kann verða nevnt, at heimsheilsustovnurin WHO hevur sett 20 milliónir sáð­kyknur fyri hvønn milli­ litur sum markið fyri, um ein maður kann metast gitnaðar­ førur. Stórur munur Granskararnir í Harward settu sær fyri at kanna, um tað kann ávirka sáðgóðskuna, at menn sita nógv. Tað bleiv gjørt við at kanna sáðroyndir hjá knappliga 200 ungum monn­um í 18 til 20 ára aldri, og ábendingin var greið. Kanningin vísti, at menn, sum hugdu meiri enn 20 tímar í sjónvarp um vikuna, høvdu 44 prosent færri sáð­ kykn­ur enn teir, sum hugdu fýra tímar um vikuna. Har­ afturat vísti tað seg, at menn, sum venja, eta sunnari mat enn teir, sum sita nógv framm­an fyri sjónvarpinum. Norski granskarin Oliwia Wiczak sigur, at lutfalsliga nógvur hiti hevur stóra ávirk­an á sáðgóðskuna, og at hitin kann vera ein fe­lags­ nevnari fyri tað at sita niðri og tað at hyggja í sjón­varp. Hon sigur, at hóast ameri­ kanska kanningin bara um­ fatar knappliga 200 menn, er einki at ivast í, at úrslitið er eftirfarandi, tí menninir vóru næstan líka til aldurs. Í sambandi við kanningina skuldu menninir upplýsa ym­iskt, sum kann ávirka sáð­góðsk­una. Tað vísti seg, at teir flestu vigaðu á leið tað, sum teir skuldu, og tríggir fjórð­ing­ar royktu ikki. Harward-granskararnir siga at enda, at tað, at menn hava færri sáðkyknur, nýtist ikki at merkja, at teir ikki eru gitnaðarførir. Hinvegin meta teir tað staðfest, at menn, sum røra seg lítið, hava verri sáð enn hinir. Ov nógv sjónvarp gevur verri sáð At tað kann vera ringt fyri eyguni og høvdið at hyggja ov nógv í sjónvarp, hava vit mangan hoyrt, men nú avdúkar ein amerikonsk kanning, at menn hava eina orsøk afturat til at avmarka tíðina framman fyri skíggjanum Tað er úrslitið av 20 kanningum, sum eru gjørdar í Svøríki og øðrum londum ígjøgnum eitt tjúgu ára skeið, og sum hava umfatað umleið eina millión kvinnur. Í niðurstøðuni, sum er kunngjørd í krabbameinstíðarritinum JNCI, stendur, at kvinnur, sum eta nógva frukt og nógv grønmeti, eru í minni vanda fyri at fáa bróstkrabba av tí serliga hættisliga slagnum, sum ikki nýtist hormonið østrogen til at breiða seg. Hinvegin vístu kanningarnar, at vandin fyri at fáa bróstkrabba sum heild, minkar ikki, hóast kvinnur eta nógva frukt og nógv grønmeti. Fyri hvørjar fimm kvinnur, sum fáa bróstkrabba, fær ein krabbamein av tí illkynjaða slagnum, sum frukt og grønmeti vísa seg at hava ávirkan á. Allar tær umleið ein millión kvinn­ urnar vóru frískar, tá kanningarnar byrjaðu, men í kanningartíðini fingu 20.000 teirra bróstkrabba, sum verður ávirkað av østrogeni, og hjá teimum vísti tað seg at vera líka mikið, hvussu nógva frukt og hvussu nógv grønmeti tær ótu. Aðrar 5.000 kvinnur fingu bróst­ krabba av tí illkynjaða slagnum, sum østrogen ikki hevur ávirkan á. Her vístu kann­ingarnar, at hetta slagið av bróst­krabba var nógv vanligari hjá kvinn­um, sum ótu lítið av frukt og grøn­meti enn hjá hinum, sum ótu nógva frukt og nógv grønmeti. Frukt og grønmeti kann forða hættisliga bróstkrabbanum Kvinnur, sum eta nógva frukt og nógv grønmeti, eru í minni vanda fyri at fáa serliga hættisligan bróstkrabba enn hinar Nýggjur háttur at stað­festa krabba­ mein Granskarar á uni­versi­ tets­sjúkrahúsinum í Oslo fara nú at royna ein nýggjan hátt at staðfesta krabbamein. Tað skal gerast við ein­um kanningarhátti, sum eitur elastografi, og sum vísir, hvussu elastiskir svullirnir eru. Fyrimunirnir við hesum kanningarháttinum er, at hann er bíligari og óskaðiligur, og so eru ongar strálur. – Við elastografi fáa krabbameinslæknarnir ein møguleika afturat at leita eftir svullum, og elastografi kann vísa seg at vera serliga væl egnað til at staðfesta, hvussu álvarsom sjúk­an er, sigur Per Kristian Hol, yvirlækni á ríkis­ sjúkra­hús­inum í Oslo, við Aften­posten. Málið hjá teimum norsku granskarunum er, at í fram­tíðini skulu kommunulæknarnir hava útgerð til at gera elastografikanningar.