mánadagur 18. februar 2013síða 23

23 Mánadagur 18. februar 2013 · Nr. 20 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mentanarimperialisma og danskur tramansskapur Edmund Joensen fólkatingsmaður fyri Sambandsflokkin Sambandsmaðurin á Fólka­ tingi er so nasvísur at arbeiða fyri, at Ríkisfelagsskapurin skal gera tað høgligari fíggjar­ liga hjá lista- og mentafólkum í Føroyum at arbeiða - tann reina mentanarimperialisma og danskur tramanskapur! Seinastu dagarnir hava verið áhugaverdir. Sjáldan hava summi gjørt sær so góðan ómak at vera so firtin. Vørpini hava flutt gleps út í loftrúmið. Heimasíður og bloggur kóka av illsinni. Á Facebook er vreiðin - og tað, sum verri er - øðilig. Við knappaborðini sita tey og blása sínar reyðu kjálk­ar upp og fýsa firtnar boð­skapir úr sær. Á havnarskrivstovuni í Runavík hevur man, sum ikki einaferð, mist tamarhaldið á sær sjálvum. Sjálvt av føroysku sendi­ stovuni í Brússell koma lit­ fagrar elektroniskar heils­ an­ir, helst fyri almennar peng­ar. Ikki eiti á. Mentanarimperialisma og tramanskapur! Hví eru tey so firtin? Jú, tann stóra miseran er, at sambandsmaðurin á Fólkatingi er nasvísur. Hann er so næsadjarvur at arbeiða fyri, at Ríkis­fe­ lagsskapurin skal gera tað høgligari fíggjarliga hjá lista- og mentafólkum í Føroyum at arbeiða. Hvat man hann billa sær inn? Skal DANMARK nú fíggja OKKARA list og mentan? DANSKIR pengar? Her er heilt galið. Tað reina fordærv. OKKARA mentan varð yvirtikin eftir fólka­at­kvøð­ una í 1946! Hetta fær ikki verið ann­ að enn DONSK mentanar­ imperialisma. DANSKUR tramans­ skapur! Ovast uppi á barrikad­un­ um síggjast teir mest reyð­ gløðandi nationalistar­nir. Tey fáu, sum rópa harðast um heita luft og spinn, ganga fyri at vera listafólk, leys av politiskum áhugamálum. Sannleikin man vera, at tey nú eru rakt innast í sína partapolitisku hjartakúlu. Hvat snýr málið seg um? Lat okkum skera ígjøgnum larmin og illsinnið. Hetta snýr seg í heilt stutt­um um, at mentanar­ nevndin í Fólkatinginum ynskir, at tað skal gerast lætt­ari hjá listafólkum í Ríkis­felags­skapinum, og har­ við eisini í Føroyum, at søkja mentanarpengar til sítt virk­ semi. Øll vita, at tað er fíggjar­ liga tungt at arbeiða innan mentanarøkið, ið hevur so stóran týdning fyri okkum øll. Í Fólkatinginum er málið ikki nýtt. Tvørtur um valskeið og skiftandi politiskar saman­ setingar er tosað um, at vit í Fólkatinginum eiga at sláa eitt felags slag fyri mentan og list í Ríkisfelagsskapinum - í breiðari merking. Sum umboð fyri Sam­ bands­flokkin hevur undir­ ritaði - sjálvandi - arbeitt fyri sakini og havt hana á máli við leik og lærd, lista- og mentafólk, tinglimir og ráðharrar. Spakuliga hevur málið búnast, og tað hevur verið positivt. Filmsgrunnurin hjá Sjúrði Fólkatingsmaðurin hjá Jav­ naðarflokkinum hevur eisini sitið undir orðinum. Eitt nú hava vit báðir, í sátt og semju, verið á fundi við fyrrverandi danska menta­málaráðharran, Uffe Elbæk, og har vórðu búnaðu tank­arnir havdir á lofti. Brádliga, tann 24. januar í ár, kemur eitt solo-útspæl frá sosialdemokratinum, Flem­m­ing Møller Mortensen, for­manni í Fólkatingsins mentanar­nevnd. Hann er parta­mað­ur hjá Sjúrði Skaale. Hann vildi brádliga hava ein grunn stovnaðan, "Det Danske Riges Kulturfond", sum skuldi veita films- og sjón­leikaverkætlanum fíggjar­ligan stuðul. Í danska Javnaðar­flokk­ inum er tað Sjúrður Skaale, sum stýrir føroya­politikk­in­ um, so hetta var eitt útspæl frá Sjúrði sjálvum. Í sjálvum sær er útspælið positivt og hevur eitt gott endamáli. Men útspælið við einum grunni er ov avmarkandi og fastlæsandi. Tað tekur bert atlit til film og sjónleik. Við Sjúrðasa modelli sleppa aðrar listagreinar ikki upp í part. Leisturin er eisini merktur av, at man vil forða fyri, at latið verður upp fyri teimum stóru fíggingarkeldunum í Ríkisfelagsskapinum. Bæði Flemming Møller Mortensen og Sjúrður Skaale fjala seg aftan fyri, at mentan er eitt yvirtikið málsøki, og at breitt samstarv tí ikki ber til. Hetta fýrakantaða og for­ malistiska argumentið kann sjálvandi ikki brúkast. Breiða semjan í mentanarnevndini Sambandsflokkurin á Christ­ iansborg og Vinstri­flokkurin vilja nakað annað. Okkara politikkur er ein breið konstruktión, ið rúmar øllum listagreinum og sum meira frítt gevur listafólkum atgongd til fígging. Ongar forhondstreytir, ongin fast­ læsing og ongin formalisma. Filosofiin er, at vit gene­ relt lata upp fyri fígging - utt­an at stovna enn ein av­ markaðan grunn í familju við grunnin Nuuk - Reykjavík - Tórshavn. Undirtøka er ikki fyri films­grunninum hjá Sjúrði. Í staðin er semja - eitt breitt "forlig" - gjørd í ment­ anarnevndini, ið letur upp í hendurnar á danska ment­anarráðharranum og lands­stýrismonnunum í menta­málum í Føroyum og Grøn­landi at finna leistin. Føroyavinurin og fólka­ tings­maðurin, Ey­vind Vessel­ bo, limur í mentana­r­nevndini, og sum vegna Vinstra hevur gjørt semjuna, váttar alment, at so er. Í tíðindaskrivi skrivar hann eisini: "Jeg har noteret mig, at MF Flemming Møller Mort­ ensen (S), formand for kultur­ udvalget, i færøsk presse har udtalt sig om en bestemt kon­struktion med en fond, hvor der skal være fælles finan­siering til stede. Ud fra forliget om kunststøtten er der ikke belæg for denne ud­ lægning af teksten". Við øðrum orðum: kon­ struk­tiónin við einum grunni, ið Sjúrður Skaale fram­vegis trúttar niður í miðl­ar og fólk, er IKKI partur av semj­uni í mentanarnevnd Fólka­ting­sins. Hetta er rætti saman­ hang­urin. Spell at Útvarpið hjá Kring­varpinum, ið hevur gjørt inn­sløg um málið, ikki vil lýsa allan samanheingin. Lurtarar og kringvarps­ gjald­arar hava betri uppi­ borið. Nú fáa vit so at síggja, hvat ið danski ministarin og landsstýrismenninir koma fram til. Útvikla - ikki avvikla Firtnastu listafólkini og for­ nermaðir misskiltir national­ istar dyrka, sum vera man, eina konspiratiónsteori. Tey seta líkheitstekin mill­ um eina minkandi játtan til føroyska mentanargrunnin og so hetta, at vit eru fleiri, sum arbeiða fyri betri fígg­ ingarmøguleikum í Ríkis­fe­ lagsskapinum. Hetta vil eg staðiliga aft­ ur­vísa. Málið í Fólkatingsins ment­ anarnevnd hevur absolut onki við prioriteringar á før­ oysku fíggjarlógini at gera. Undirritaði er ikki limur í Løgtinginum og hevur sum slíkur heldur ikki lut í mentanarpolitikkinum hjá landsstýrinum. Mín uppgáva er og verður at arbeiða í Fólkatinginum fyri føroyingum og Føroy­ um. Sum sambandsmaður er mítt mál at fjøltátta og út­ vikla Ríkiafelagsskapin til fyri­muns fyri okkum øll. Føroyar skulu hava tað besta burturúr, og tað skal vera gott og spennandi at búgva her. Tað er ein erlig sak, at onnur vilja avvikla Ríkis­fe­ lags­skapin, avmarka sam­ starvið, frysta og burturbeina Ríkisveitingina og síðani loysa frá Ríkinum. Tað er bara ikki mín poli­ tikkur Í Sosialinum lesa vit, at handlar, feløg og onnur ikki hava avroknað hundraðtals milliónir í MVG, sum sam­ bært løgtingslóg nr. 136 frá 30. december 1997 skal »rindast til lands­kass­an í øllum liðum av vinnu­ligari sølu av vørum og tæn­ astum og við inn­flutn­ingi úr út­lond­um«. Í lógini er tilskilað um virki, handlar og tænastur, ið skulu rinda MVG, vavið á av­gjalds­ skylduni, avgjalds­skylduga virðið o.s.fr. Sambært Sosialinum í farnu viku hevur lands­ kass­in mist einar 400 MVG- milliónir. Til dømis hevur eitt felag – Five Star Entertainment – kostað landskassanum smáar 300.000 krónur. Tað man vera ivasamt, um hes­ar mongu milliónirnar nakr­ antíð koma í landskassan. Øll, ið eru MVG-skrásett, innkrevja pening, har 25% er alment. Hetta er peningsfæ, ið er litið teimum upp í hendur. Á donskum eitur hetta betroede midler. Tað, sum nú er komið í ljósmála, gevur orsøk at spyrja, um MVG-um­sit­ing­ in hevur nóg góð eftir­lits­ amboð? Tá ið landsstýrið við kunn­gerð í 1981 gjørdi regl­ ur um tollkreditt, vísti tað seg sum frá leið, at neyð­ugt varð at fáa eina ítøki­liga trygdarskipan mót­veg­is teimum, ið fingu toll­kre­ditt. Ikki fyrr enn lands­kassin (gjald­stovan) fekk banka­ trygd (ella aðra eins góða trygd) upp á, minn­ist meg rætt, 100.000 krón­ur fyri hvørt toll­kre­ditt­loyvi, ið varð veitt, kom toll­kre­ditt­ urin í rími­liga trygga legu. Advokatar (sakførarar) mugu altíð ansa eftir, at klient­pen­ingur, sum er pen­ings­fæ litið upp í teirra hend­ur, dag um dag verður settur á ser­staka klient­ konto í peningastovni, og sak­førara­r­okn­skap­urin skal altíð verða dag­førdur sams­varandi. Um advokatur ikki yvir­heldur klient­konto­ við­tøkurnar, kemur Advo­ kat­ráðið upp í leikin, og av­ leið­ingarnar kunnu gerast álvars­ligar og í versta føri trag­iskar. Eins og advokatar eru undir eftirliti av einum advokat­ráði, er tað í MVG- lóg­ini tilskilað, at land­s­ stýrið setir eina nevnd við 3 lim­um, ið hava fjølbroyttan kunn­leika til fyrisiting og vinnu­lívsviðurskifti. Til tess at byrgja fyri, at slíkt, sum nú er komið í ljós­mála viðvíkjandi inn­ krevjing og avrokning av MVG ikki kann henda aftur, mugu trygdartiltøk setast í verk ongantíð ov skjótt. Besta loysnin – og tann bíligasta – man vera at brúka trygdina hjá advokat­un­um sum fyrimynd: Gold­ið MVG skal regluliga, hvønn dag (ella eina ferð um vik­u­na?) gerast upp í rokn­skapar­ haldinum, og upphæddin skal so sama dag setast inn á eina serstaka klientkonto í peningastovni. Hendan kontoin verður brúkt til MVG og einki annað. Tá ið MVG so verður avroknað til TAKS, skal hetta avgreiðast um nevndu MVG-konto í avvarðandi peningastovni. TAKS skal hava eftirlit við, at hesin almenni peningur verður umsitin væl og virði­ liga samsvarandi reglugerð­ um. MVG-peningur av sølum og tiltøkum frá stevnum, festivalum, entertainments og tílíkum verður gjørdur upp skjótast gjørligt og avroknaður landskassanum beinanvegin. Tann av landsstýrinum setta 3-manna-nevnd skal reglu­liga hava fráboðan við serstøkum skjali kanska tvær ferðir um árið; tað seinna saman við ársrokn­ skapi (ársuppgerð) og undir­ skrivað av ábyrgdarstjóra og grannskoðara. Eigarar, stjórar og nevndarformenn ábyrgd­ast persónliga fyri óavrokn­að­ um, goldnum MVG. Um ein onnur og betri skipan – t.v.s. tryggari skipan – kann verða gjørd, ja, so eigur hon sjálvandi at setast í verk. Hetta hevur skund. Almennur pen­ing­ur og privatir lumm­ar Heri Mohr kjak