fríggjadagur 22. februar 2013síða 20

Fríggjadagur 22. februar 2013 · Nr. 22 20 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 eitt nú eftir at innari marknaðurin varð skipaður. Undantøk hava verið frá fríhandilsprinsippum. Loft, kvotur, avgjøld og avmarkingar hava tarnað føroyskum útflutningi til Europa. Sínamillum fiskaríavtalur hava tó verið vanligar. Aftur og aftur hava skiftandi landsstýrir, meira ella minni hálv­ hjartað, sagt seg vilja hava eitt tættari samstarv og samband við ES. Ferð eftir ferð eru álit og frágreiðingar skrivaðar og síðani lagdar í myrkar skuffur. Ongin veruligur vilji og ongin framdrift. Heldur ikki, tá ið Løgtingið og lands­stýrið pikkaðu á dyrnar hjá EFTA. Tann hurðin varð ikki latin upp. Hetta vóru ikki røttu euro­ peisku dyrnar at royna at lata upp. Klandur og stríð Tey 40 árini fevna eisini um stríð. Hvør minnist ikki anti-dumping- málið? Diskussiónina um avgjøld á triðjalandsfisk? Nú vit skriva 2013 liggja Føroyar og ES í opnum stríði. Eg leggi meg ikki út í, hvør hevur ábyrgdina. Men tað er ein sannroynd, at makreltrætan - og nú eisini ósemjan um sildaveiðu - bera í sær sera vánalig viðurskifti við lond, sum vit frameftir skulu samstarva væl við. Er hetta tað optimala fyri okkum sum land? Eru klandur og stríð gevandi kós fyri okkara samfelag? Svarið kenna øll. Hetta er ikki leiðin at ganga. Nýggj kós má setast. Myturnar liva væl Føroyar fara eftirhondini at standa rættiliga einsamallar uttan fyri europeiska garðin, og tað er ikki ein haldfør støða. Tey, sum vilja fasthalda Føroyar í altjóða isolatión, siga, at tað ber ikki til at koma inn um garðin. Summi siga, at ES er eitt trøll, ið fer at dustsúgva okkara grunn­ ar og taka ræðið á fiski­vinnu­ politikkinum. Onnur siga, at vit fara at "drukna" í Europa. Uppaftur onnur halda, sum vant, at onki ber til uttan loysing. Myturnar hava tó lítið upp á seg. Ein røð av smálondum hava nevniliga fyri langari tíð síðani skipað seg væl innan fyri garðin. Hygg at Guernsey, Isle of Man, Jersey og Álandi. Tey liva væl innanfyri. Hetland er nokk undan­ takið, sum váttar megin­regluna. Hví skuldi tað ikki borið til hjá Føroyum at vunnið somu góðu støðu og rættindi sum hini? Álendska modellið Fyri Føroyar eru Álandsoyggjarnar serliga áhugaverdar. Áland fór upp í ES saman við Finnlandi í 1994, og saman hava tey bæði londini vunnið Álandi føst og varandi undantøk í ES-skipanini. Serskipanin hjá Álandi áset­ ur m.a., at landið umsitur niður­ setu­rættin, og at tað eru álendskir myndugleikar, ið avgera reglurnar um, hvør kann keypa og arva fastogn í landinum. Harumframt ásetur serskipanin – og hetta er serliga fyri Føroyar – at Áland hevur undantak frá reglunum um óbeinleiðis skatt í ES. Harvið kann Áland varðveita tollfría handilin, t.d. umborð á álendskum ferjum, ið hevur av­ gerandi týdning fyri búskapin í landinum. Tankin er, at ein føst og varandi serskipan eisini kann fáast í lag fyri Føroyar, so føroyskir myndug­ leikar t.d. hava fult og heilt ræði á fiskivinnupolitikkinum og um­ sit­ingini av fiskatilfeinginum á føroyskum sjóøki, tí hesi hava avgerandi týdning fyri búskapin í Føroyum. Helst kunnu serskipanir eisini gerast fyri onnur øki, ið hava ser­ ligan týdning fyri Føroyar. Í grundini hevur Áland lykilin til Europa, sum Føroyar kunnu brúka. Álendski leisturin er fordømið, sum Føroyar kunnu brúka fyri at sleppa inn um garðin til hini londini og fyrimunirnar. Enn hevur onki føroyskt lands­ stýrið viljað ella torað at lagt hesa kós. Kanska tí, at hesin leistur ber til. Onki fyri onki Hinvegin fáast varandi serskipanir neyvan fyri onki í ES-samanheingi. Nærliggjandi er, at Føroyar mugu lata nakað afturfyri. Prísurin fyri eina serskipan fyri Føroyar kann verða, at fiski­ vinnusamstarvið við ES skal økjast, men at Føroyar hava ræðið. Júst sum við skattareglunum í Álandi. Eins og Ísland í dag telvar við ES, so skal prísurin fyri eina ser­ skipan fyri Føroyar takast upp í sam­ráðingum við ES. Munurin er tó, at Føroyar skulu hava munandi betri treytir enn grannarnir fyri norðan, tí at Føroyar eru við í einum ríki, ið longu lutvíst hevur ES-limaskap. Vit skulu brúka danska ES-lima­ skapin aktivt. Kom nú í gongd Her er bert eitt at gera, um Føroyar skulu fáa lut í fyrimununum og teirri øktu integratiónini, sum onn­ ur smá lond njóta gott av. Føroyska stjórnin má til arbeiðis og leggja tey 40 árini væl aftur um seg við nýggjari europeiskari kós. Føroyskir leiðarar skulu hugsa konstruktivt og brúka álendska lykilin og flyta okkum øll inn um garðin. Føroyar mugu vera við, har ið tað er spennandi at vera. Laxalús lúsasex lúsavinna V-V Trupulleiki Laksalúsin, Lepeophtheirus salmonis, er ein sonn plága og stór útreiðsla hjá ali­ vinn­uni her á landi eins og uttan­lands. Fyri stuttum varð nevnt í luftbornu miðl­ un­um, at kostnaðurin av at halda lakslúsini niðri á ein­ um ikki-skaðiligum støði í føroysku alvinnuni er umleið 100 milliónir Dkr árliga. Ein varislig kostnaðarmeting, gjørd í 2010 vísti, at laksa­ lúsa­trupulleikin kostar al­ heimsalivinnuni umleið 2,3 milliardir Dkr um árið. Fleiri avlúsingarevni eru upp­funnin og framleidd, og granskað hevur verið nógv í smittuvandanum frá ali­ ringum til fríar fiskavertir og øvugt. Men higartil er eingin varandi loysn funnin uppá laksalúsatrupulleikan. Eftirleikur Eftir fullgjørt verk vóru sáð­hylkini fastlímaði til munnan á kvennskøpunum og foraðu harvið næstu ísáð­ing frá aðrari kalllús. Vanliga hevur verið hildið, at laksalúsajómfrýr makast bert ta einu ferðina, men nýggjar kanningar hava víst, at í teimum fáu førunum har lím­aðu sáðhylkini loysna, har eru sædd tekin um end­ ur­making. Lakslúsin kann goyma sáðina og velja røttu løtuna til sjálva git­ing­ina, har egg og sáð møt­ast og sameinast. Aftaná tríggjatíma longu post-copulara støðuna og lokið verk er lúsakallurin sæddur at leita eftir aðrari jómfrú fyri at kanna eftir, um viðkomandi kundi verið egnað til nøringarmaka. Van­liga, so er kvennlúsin nógv støðufastari á laksi enn kalllúsin. Kalllúsin er tess­vegna eitt týningarmál, um ynskiligt er at steðga út­ breiðsluni av laksalúsini. Laksalúsavinna Gransking á Havstovuni vísir greitt, at eitt anticyclonisk rák er kring føroyska land­ grunnin, og at sjógvurin av hesi orsøk er staðbundin í ein ávísan mun undir vanligum veðurviðurskiftum. Tað merk­ir, at smáverur, sum flóta við streyminum, eitt nú smittandi copepodidir hjá laksalúsini kunnu vænt­ast at vera verðandi eina tíð kring oyggjarnar. Har­afturat kundi eisini hugsast, at streymbornar lýs uttanífrá ikki so lætt skuldu funnið vertir í lutvíst lokaðu oceanisku streymskipanini kring oyggjarnar. Naupliiur I og II ham­ skiftast eftir fáum døgum til smittandi copepodidir. Til­veran sum planktoniskar naupliir I, II og smittandi copepodidir kann varða í 5 til 15 døgn, alt eftir tempera­ turinum. Vanliga, so mugu smittandi copepodidirnar finna ein vert innan 10 til 15 dagar, tí annars doyggja tær. Kanningar uttanlands vísa, at laksalýs kunnu ferðast 11 til 45 km frá klekingarstaðnum í 5 til 15 døgn. Hesar upp­ lýsingar tiknar saman við lutvíst staðbundna sjónum á føroyska landgrunninum kundu givið ta fatan, at laksalúsin kring oyggjarnar er ein staðbundin stovn­ur við avmarkaðum streymi av fremmandum íleg­um. Greitt er ikki, um laksa­lúsa­ stovnurin kring oyggjarnar er serføroyskur ella ikki. Er tað soleiðis, at laksa­lúsa­ stovnurin er staðbundin og avbyrgdur, og at kvennlúsin er monogam í stóran mun, so átti tað at borið til at hildi hesum lúsastovninum niðri við vælmenta SIT geld­ ingarháttinum. Stóra av­bjóð­ ingin er at framleiða heilt stór­ar nógdir av steril­um kall­ lúsum og sleppa teimum leys­ um á ali­støð­unum ella tætt við. Synteti­seraðir kemiskir at­tractantar ella framkomnir lív­tøkniligir hættir kundu verði nýttir til at savna og avbyrgja geislingargeldu og gyrnda­fullu kalllýsnar við. Megna vit ikki uppgávuna sjálvi her á landi, so kundu vit søkt um samstarv við næstu grannalond okkara eins og fleiri alheims stovnar. FAO (Food and Agriculture Organization), WHO (World Health Organization), IFAD (International Fund for Agri­cultural Development), UNDP (United Nations Develop­ment Programme) og IAEA (International Atomic Energy Agency) kenna til geislageldingartøknina, og hava verið góðir stuðlar. Sum er, so kostar lúsatrupulleikin millum 2 og 3 milliardir Dkr í heimshøpi. Fáa vit eina framleiðslu av geislageldum laksakalllúsum í lag fyri 200 til 300 milliónir Dkr og kunnu selja hesar geldkokkarnar bíliga, eitt nú fyri 1 milliard Dkr, so er talan veruliga um eina lønandi framleiðslu fyri ikki at siga eina lukrativa vinnu. Ikki er óvist, at henda lúsaframleiðsla við marknaði innan- og uttanlands kundi vorðið til eina týðandi vinnu her á landi, um rætt verður atborið. Fróðskaparsetur Føroya kann gera mun Við einum fíggjarliga sterk­um væl skipaðum virk­num og innovativum náttúru­vísinda­ ligum umhvørvið her á landi, so er lítil ivi um, at saman við alivinnuni, útlendskum sam­starvspartnarum, FAO og IAEA hevði borið til at loyst laksalúsatrupulleikan á ein granskingargrundaðan, umhvørvisvinarligan og burð­ardyggan hátt. Laksalús ­ – Lepeophtheirus salmonis kjak Hóraldur joensen tíðargrein Framhald av síðu 19 SAMANDRÁTTUR Laksalúsin er ein afturvendandi trupulleiki hjá alivinnuni og avlúsingarevni og strev at beina fyri henni kostar nógvan pening. Umráðandi er at kenna laksalúsalívfrøðina eins og nøringarhátt fyri at kunna finna fram til alternativar týningarhættir. Geislagelding er ikki ókend tøkni í samband við skordýr, men er als ikki roynd í samband við laksalús. Fæst hesin lívssøringarháttur at virka kann hann verða til mikið fíggjarligt og vinnuligt gagn. Ein fortreyt fyri skjótari menning er eitt fíggjarliga sterkt væl samskipað og innovativt granskingarumhvørvið.