fríggjadagur 1. mars 2013síða 18

Fríggjadagur 1. mars 2013 · Nr. 25 18 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Arbeiðsloysi rakar kvinnur meinari Tað er heldur ongin loyna, at tað er í størri mun eru kvinnur enn menn, sum verða rakt av arbeiðsloysi sambært myndini fyri árini 2002-2012. Tað er eisini við til at økja um inntøkumunin, at arbeiðsloysið er størri millum kvinnur. Men hví tað tykist at skula blíva við at vera so, átti at veri upplagt hjá fakfeløgunum at funnið útav. Styttri arbeiðsviku og betri farloyvisskipanir! Ar±beiðsmarknaðurin hevur verið og er enn tann avgerandi stríðsvøllurin fyri javnrættindum, eisini millum kvinnur og menn. Tað er sjón fyri søgn, at føroysku kvinnurnar standa sterkar á arbeiðsmarknaðinum, men tað er líka so sjónligt, at tær fáa ikki nóg mikið burtur úr hesum. Tað vísa serliga teir stóru inntøkumunirnir. Haldi ein tann størsta trupul­ leikan í hesum sambandi vera lyndi til at arbeiða niðursetta tíð. Tað kann sjálvsagt vera eitt persónligt val. Men skilji ikki, hví tað so í størri mun skal vera eitt persónligt val hjá kvinnum enn hjá monnum. Tí trúgvi eg heldur, at tað eru viðurskifti á arbeiðsmarknaðinum sjálvum, vit skulu gera nakað við. Her er upplagt at fara eftir tí longu arbeiðsvikuni, sum í langar tíðir hevur staðið óbroytt. Stundin er komin til at seta eina stytting av arbeiðsvikuni í verk, so hon í nøkrum stigum kann minkast úr 40 niður í t.d. 35 tímar. Haraftrat er alneyðugt at betra um farloyvisskipaninar á arbeiðsmarknaðinum, sum kunnu medvirka til at menn átaka sær ein størri part av teirra javnbjóðis skyldum í familjuni – men sum í dag fyri nógv tann mesta partin hanga á kvinnunum. Tað eru bert fakfeløgini, ið hava nógvar kvinnur í sínum limaskara, sum kunnu gera nakað við hetta. Tað er eisini teirra skylda. Ivist ikki í, at fáa vit eina gongd móti styttri arbeiðsviku og betri farloyvisskipanum, fáa vit at síggja, at munurin millum kvinnur og menn í arbeiðstíð fer at minka. Tá fer ikki bara javnstøðan í inntøkum eisini at batna, men eisini kenslan av felags ábyrgd og javnstøðu millum menn og kvinnur í øllum lutum. tíðargrein Framhald av síðu 19 Endar lívið, tá barnið fer í skúla? Tað er gleðiligt, at kjakið um forskúlan aftur er kom­ ið á breddan. Her sipi eg til sam­røðuna í Góðan morg­un Føroyar 25.02.2013 har Berg­ ljót Debes Hentze tos­aði við Philip Philbrow og fyrsta­ læraran í Leirvíkar skúla. Vil allarfyrst viðmerkja, at vit hava tveir dreingir, sum báðir hava gingið í vøggu­stovu og barnagarði, og hava vit alt gott at bera náms­frøðingunum á stovn­ un­um. Harumframt eru vit í teirri hepnu støðu, at báðir hava gingið í forskúla. Báðir dreingirnir fylla síðst í árin­ um og vóru 5 ára gamlir, tá teir fóru í forskúla. Hetta velji eg at viðmerkja, tí tað sam­ bært kjakinum var ein týdn­ ingarmikil detalja. Vit hava verið sera glað fyri stovn­arnar, ið børn okkara hava gingið á, eins og vit hava verið sera glað fyri forskúlan. Men hvørt til sína tíð. So er tað sagt. Heila barnið Í kjakinum komu fram fleiri áhugaverd ting, sum eg havi hug at gera viðmerkingar til. Jógvan Philbrow vísti m.a. á at námsfrøðingar eru ekspertar í at taka sær av fjølbroyttu menning barn­ sins - at síggja barnið sum eina heild. Av tí at náms­ frøð­ingarnir hava hesa hollu vitan um heila barnið, er tað best, at børnini eru á stovni heldur enn í forskúla. Nú eri eg sjálv útbúgvin lærari. Tá eg gekk á lærara­ skúla, gekk eg fyrsta árið í flokki saman við náms­frøð­ ingum. Hetta var ein roynd­ ar­skipan, sum datt niður fyri aftur árið eftir, men orsøkin til at hon varð sett á stovn, var helst tí, at mann metti, at undirvísingin í ávís­um lærugreinum eitt nú náms­ frøði og sálarfrøði var hin sama, líkamikið um tú vart náms­frøðingur ella lærari. Hetta merkir, at frálæran, sum lærarar fáa í námsfrøði og sálarfrøði, eigur at vera á nøkulunda sama støði sum hjá námsfrøðingunum. Og tí skuldu lærarar alt annað líka verið eins væl fyri at síggja barnið sum eina heild, sum námsfrøðingarnir eru. At vit – lærarar og námsfrøðingar, saman kunnu lyfta tyngri tøk, er ein heilt onnur søga, sum eg komið inn aftur á um eina løtu. Læring og samskifti Eitt annað, sum Jógvan vísti á, er, at vit mangla til­ far á føroyskum, og at børn ikki síggja føroyska málið í miðlunum. Hetta er sjálv­ andi eitt øki, sum vit eiga at menna. Jógvan vísir eisini á, at børn duga flótandi danskt, tí tey hava lært hetta í miðlunum, og at tað tí ber til at læra nógv uttan at vera í skúla. Her eri eg púra samd í, at mann kann læra nøkur ting gjøgnum miðlar m.a. eitt mál. Men verulig læring fer fram í samspæli ella samskifti við onnur. Børn læra í samskifti við onnur, ið eru frammanfyri tey í menning á ávísum økj­ um. Tey læra sostatt í sam­ spæli við onnur børn ella náms­frøðingar, lærarar og for­eldur. Børn sum sita frammman fyri miðlum ella skermi ein stór­an part av degnum mangla menniskjaliga sam­ skiftið og eru tí í vanda fyri, at tey ikki menna tann partin av heil­anum, har m.a. tey empat­isku evnini liggja. Tí er neyð­ugt at børn eru um­ gird av fólki, ið kunnu hjálpa teimum at mennast. Fáa trupulleikar í skúlanum Jógvan sigur, at børn, sum hava gingið í barnagarði uttan stórvegis trupulleikar ofta fáa trupulleikar av ymiskum slag, tá tey koma í skúla. Her rokni eg við, at hann sipar til atferðartrupulleikar. Kanska hongur hetta eisini saman við tí sannroynd, at meðan ein lærari einsamallur hevur 25 næmingar undir sær, hava fleiri námsfrøðingar 16 børn undir sær í barnagarðinum. Hetta merkir, at ein náms­ frøð­ingur kann fara ein túr við barn­inum, sum hevur ein ring­an dag, meðan hinir ansa restini av børnunum. Lærarin er sum nevnt einsa­mallur, og hevur ikki tann møgu­leikan. Ein loysn á hesum trupul­leika, kundi verið, at ein náms­frøðingur kemur inn í skúlan sum ein natúr­l­igur partur av inn­skúl­ ingini, og soleiðis fær hjálpt læraranum, tá hann stendur í hesi støðu, sum Jógvan sip­ ar til. Í hesum sambandi havi eg eisini hug at viðmerkja, at fleiri børn koma í fyrsta flokk, sum hava havt stuðul øll barnagarðsárini. Tá tey koma í skúla, fylgir stuðulin ikki við, so tað sum Jógvan vísir á gongur sanniliga eisini hinvegin. Friður - eisini í barnagarðinum Jógvan sigur, at fleiri børn hava ilt við at sita still. Tað er stórur munur á at hava veruligar atferðatrupulleikar og so hava trupult við at sita stillur. Sjálvt í barnagørðum er tørvur á friði, tí friður er so grundleggjandi fyri hug­ savnan. Hugsið bert um stóru oyruni, sum lýsa reytt úti á ymisku stovnunum, um gang­urin gerst ov stórur. Oyruni bera tíbetur boð um, at friður eisini krevst í barna­garðinum. Hetta er ikki nakað serligt, sum bert er gald­ani í skúlahøpi. Brúgvin um ánna Jógvan vísir á, at tað natúrliga er, at námsfrøðingarnir hava børn­ini. Hann sær fyri sær eina skipan har lærari kemur á stovnin tveir tímar um vikuna at undirvísa børnum. Hetta haldi eg ikki vera eina skila­góða loysn. Tá vit tosa um for­skúla, tosa vit oftast um at fyri­reika børn­ini til at fara í skúla. Vit byggja brúgv frá barna­garði til skúla. Um vit hugsa um bukk­arnar Brúsi, so fóru teir yvir um ánna at eta. Teir fóru frá einum staði í eitt annað, og tað er helst tað, sum er mein­ ingin við brúnni. At mann fer yvirum hana. Í míni verð er tað natúr­ liga, at forskúlin er part­ur av skúlanum. Og at náms­ frøð­ingarnir leiða børnini yvirum. At teir eru hjá børn­unum eina tíð. Hetta kann mann gera í og við at náms­frøðingar arbeiða í inn­ skúlingini saman við lær­ar­ un­um. Tá børn flyta frá vøggu­ stovu yvir í barnagarð, er tað heldur eingin, sum fyrireikar børnini at fara í barnagarð við at seta ein námsfrøðing frá barnagarðinum yvri í vøggustovuna at arbeiða í eitt ár, soleiðis sum mann hugsar sær at fyrireika børnini til skúlan, við at seta ein lærara at vitja barnagarðin í eitt ár, áðrenn barnið kemur í skúla. Barnið lærir tá læraran at kenna, men ikki alt annað kring skúlan eitt nú fysiska umhvørvið, gerandisdagin og tær reglur, ið eru á staðnum. Svarti skúli Vit eru so ómetaliga bangin fyri at fylgja børnum okkara inn um skúlagátt. Um tað er tí, at vit hava eina fatan av skúla sum svarti skúlin, vit sjálvi gingu í, so skilji eg væl óttan. Men sannleikin er, at tey, sum taka móti børnum í innskúlingini oftast sjálvi hava valt hetta av áhuga, og tí tey kenna seg føran fyri at taka móti hesi avbjóðing, sum tað er at hava innskúlingina. Tey duga at síggja tørvin hjá ymsiku næmingunum og at geva ymisku næmingunum nøktandi avbjóðingar. Sjálv­ andi kann tað svipsa, og tað eru dømi um, at inn­skúl­ ingin ikki er hepnast í tann mun, hon átti, men hetta er sanniliga eisini at síggja úti á stovnum. Tvs. at tað eru námsfrøðingar, sum fáa eina uppgávu, sum teir ikki megna. Í tann mun er eing­ in munur á lærara og náms­ frøð­ingi. Skúlabúgvin Tað eru dømi um børn, ið ikki eru búgvin at koma í skúla. Men tí slepst ikki undan, heldur ikki um vit gera lógir, ið siga, at børn skulu í fyrsta flokk sum 12 ára gomul. Vit eru øll ymisk. Og spurningurin er, um vit skulu tillaga skipanina til tey fáu børnini, sum ikki megna at fara í skúla sum 6 ára gomul, ella um vit hinvegin skulu tillaga hana til fjøldina, sum hevur gott av at fara í skúla 6 ára gomul. Sum er, er einki til hindurs fyri, at børn, sum ikki eru klár at fara í skúla, bíða í eitt ár, og tað verður heldur eingin trupulleiki, tá forskúlin kemur. Tey, sum ikki eru klár at fara í skúla, eru kanska júst tey, ið hava Gitte Klein lærari, marknaðar­førings­ økonomur og Stud. Master í Positivari sálarfrøði kjak Framhald á s. 19