hósdagur 22. juni 2000síða 7

13 tíðindablaðið sosialurin Nr. 117 - 22. juni 2000 12 tíðindablaðið sosialurin Nr. 117 - 22. juni 2000 SVEINUR TRÓNDARSSON Ársroknskapurin hjá Føroya Realkreditstovni varð almannakunngjørdur um dagarnar og úrslitið hesa- ferð var eitt avlop upp á góðar 20 mió. krónur. Hetta er nakað væl lægri enn tað var árið fyri, tí tá var avlopið knappar 30 mió. krónur. Orsøkin til niðurgongdina er tann, at Realurin hesaferð hevur eitt staðfest kurstap av sølu av virðisbrøvum upp á góðar tvær milliónir. Seinasta ár hevði stovnurin kursvinning av sølu av virð- isbrøvum upp á góðar tríggjar milliónir, so her er ein munur upp á góðar fimm milliónir, sum ger úrslitið verri. Roknskaparárið 1998/99 Realurin: 20 mió. í avlopi afturførdi stovnurin 5 mill- iónir í fyrr avskrivaðum út- lánum, og tað ávirkar úrsl- itið positivt. Seinasta rokn- skaparár hevði Realurin ongar slíkar afturføringar og tí verður ársúrslitið 5 mió. verri av teirri orsøk. Samanlagt gevur hetta eina niðurgongd í úrsliti- num upp á umleið tíggju milliónir og tað er hetta, sum ger tann stóra munin í ársúrslitinum sammett við árið frammanundan. Annars hevur Realurin fingið gongd aftur á útláns- virksemi. Tað hevur verið sera soltið við nýggjum skipum í Føroyum seinastu nógvu árini, men í fjør veitti Realurin nýggj lán fyri íalt knappar 232 milliónir krón- ur. Henda upphædd er spjadd út á 14 nýggj lán, men tað er lítið at ivast í, at Krúnborg, eigur bróðurpart- in av hesum peningi. Samstundis, sum stovnur- in veitt 14 nýggj lán, um- fíggjaði hann eisini 14 gom- ul lán. Tey svara til eina upphædd upp á góðar 122 mió. krónur. Við hesum broytingum hevði stovnurin eina sam- anlagdan høvuðsstól upp á góðar 546 mió. krónur. Við avdráttum og afturgoldnum lánum eru hesi lán komin niður á góðar 412 mió. krónur, sum er umleið 169 milliónir meira enn seinasta roknskaparár. Sum sagt seldi Realurin burturav virðisbræva- goymsluni í fjør, og tað sæst eisini í fíggjarstøðuni. Tá roknskaparárið endaði 31. marts í ár átti stovnurin knappar 171 milliónir í virðisbrøvum, móti 277 mió. árið frammanundan. Hesum er einki óvanligt í, tí stovnurin — sum sagt frammanundan — hevur veitt nógv nýggj lán. Sam- stundis, sum stovnurin hev- ur selt burturav virðisbrøv- unum hevur hann eisini upptikið nýggj lán fyri íalt 100 milliónir. Annars er tað at leggja afturat, at Føroya Realkred- itstovnur er væl konsolider- aður stovnur. Hann hevur eina eginogn, sum er upp á eina knappa milliard krón- ur, og tað svarar til umleið 81 prosent av samlaðu ogn- unum. Hinvegin má stovn- urin staðfesta, at tað er smátt við rentuni av hesum peningi, tí eginpeningsav- kasti fyri seinasta roknskap- arár var bert góð 4 prosent. Hetta er ikki nógv, men sammett við rentuna í land- inum er tað á eini brúkiligari leið. Eginpeningsavkasti hongur sjálvandi eisini sam- an við samlaða útlánsakti- vitetinum hjá stovninum og tí eru útlit til, at avkasti fer at hækka eitt sindur kom- andi árini. Um tað so kemur upp á støði tað var á í 1995/ 96 er tó ilt at siga. Tá var eginpeningsavkastið 13 prosent, og tað er ikki so lítið. Seinasta roknskaparár var annars tað fyrsta eftir at nýggja lógin, sum gevur Føroya Realkreditstovni víðkaðar útlánskarmar. Ùt- yvir at kunna lána 50 pro- sent til fiskiskip, kann stovnurin eisini lána meira yvir eitt longri tíðarskeið, sum annan veðrætt. Harum- framt hevur stovnurin eisini fingið víðkað virkisøkið til eisini at umfata ali- og frá- landavinnuna, samstundis sum hann hevur fingið loyv- Realkreditstovnurin hevði góðar 20 mió. í avlopi í fjør og hevur nú eina eginogn, sum er knappliga eina hálva milliard. Í fjør veitti stovnurin nýggj lán fyri knappar 232 mió. krónur og samlaðu útlánini eru nú góðar 412 mió. krónur ið til at fíggja eina avmark- aða nøgd av serinnflutn- ingsførum. Hetta hevyr við sær, at stovnurin á jøvnum føti við aðrar fíggingar- stovnar kann bjóða út lán til einstakar stórar verkætl- anir umfatandi fiskifør til veiðu av pelagiskum fiska- sløgum og rækjum. Alt hetta økir um virk- semi hjá Føroya Realkred- itstovni og tað hevur millum annað við sær, at stovnurin hevur givið tilsøgn um lán upp á umleið 200 mió. krónur, og hesi væntast at koma til útgjaldingar í hes- um roknskaparárinum ella næsta, verður sagt í ársfrá- greiðingini. Atli P. Dam, leiðari í Realinum Í fjør veitti Realruin nýggj lán fyri knappar 232 mió. krónur Viðmerking: Eftir sonevndu samráðing- arnar 15. juni er greitt, at valið hjá føroyingum ikki stendur millum fullveldi við 4 ára skiftistíð ella heima- stýri við donskum pengum. Valið stendur ímillum fulla ábyrgd við greiðum búskaparligum treytum ella framhaldandi heimastýri við óvissu um, nær blokk- urin hvørvur. Eftir tað sonevnda 3. sam- ráðingarumfarið má standa øllum føroyingum greitt, at vit eru í eini óvirðiligari og mannminkandi politiskari støðu. Endaleysa tosið um, at vit eru í einum sonevndum rík- isfelagsskapi við javnbjóðis virðing hvør fyri øðrum, er enn einaferð avdúkað sum ein stórur sjónleikur: Sum einfalt gykl. Alt valdið ligg- ur jú bert einastaðni — nevniliga hjá donsku ríkis- myndugleikunum: • Avtalur verða brotnar, tá tað hóvar tí partinum, sum hevur tað politiska valdið • Danska stjórnin vil ikki samráðast og vil ikki grund- geva fyri eini búskaparligari uppgerð millum Føroyar og Danmark • Hon noktar at samráðast við eitt demokratiskt valt føroyskt landsstýri, sum hevur hildið allar avtalur um samráðingarnar út í æsir. Í- staðin stuðlar stjórnin bein- leiðis andstøðuuppskotum í Føroyum • Hon sendir eitt bræv ”til den færøske befolkning” (ikki til ”det færøske folk”), har róð verður framundir, at føroyingar skulu velja ein aðra loysn enn hana, sum landsstýrið roynir at sam- ráða seg til, og har bein- leiðis skeivleikar verða førdir fram. Eitt nú um før- oyska skattatrýstið. Hetta verður gjørt, hóast alt tos um ikki at leggja seg út í føroyskar avgerðir. Blokkurin burtur kortini Tó er ein sera týdningar- mikil sannroynd komin á borðið eftir seinasta sam- ráðingarfund. Danska stjórnin upplýsti, at um hon metir, at um føroyska livi- støðið mált í bruttotjóðar- úrtøku pr. íbúgva verður hægri enn ”i Syddanmark”, sum hon málbar seg, so verður blokkstuðulin at minka kortini. Samstundis førdi hon fram, at Føroyar longu eru ájavnt ella hægri enn tildømis Bornholms Amt. Henda politiska staðfest- ing, sum síðani er endurtik- in av framsøgumanninum hjá javnaðarflokkinum í Danmark, er sera týdning- armikil. Hon sigur okkum so mikið, at valið ikki stend- ur millum fullveldi og eina 4 ára skiftistíð ella heima- stýri við fullum blokki.. Valið stendur ímillum: 5.Fulla ábyrgd og sjálvræði við eini møguligari stuttari skiftistíð. 6.Ella framhaldandi heim- astýri uttan fult sjálvræði, uttan fulla ábyrgd og við møguligari eins stuttari skiftistíð. Tað fyrra merkir greiðar linjur og at vit vita, hvat vit hava og skulu miða eftir. Hitt seinna merkir ongar fastar karmar og møguligar stórbroytingar uttan at vit sjálvi hava tikið stig til tað ella kunnu stýra gongdini. Tá vita vit als ikki, hvat vit hava og hvørjum vit skulu stýra eftir. Fullføra fullveld- isætlanina Tí er neyðugt at gera støð- una upp, og landsstýrið er samt um hesi stig: 7.Vit royna at fáa ein triðja part uppí, til tess at gera samráðingarnar lidnar og fáa ein endaligan sáttmála uppá pláss. Hetta verður tó sera trupult, um Danmark noktar. 8.Vit samráðast liðugt undir øllum umstøðum og royna at fáa ta frægastu skiftistíð- ina. Fundur skal vera í Før- oyum, skjótast gjørligt eftir summarfrítíðina, har hetta verður avgreitt. 9.Vit halda fólkaatkvøðuna við passaligum skotbrái til upplýsing og valstríð, eftir at sáttmálin er liðugur og løgtingið hevur samtykt hann 10. Vit gera innanhýsis politisk framtøk, ið fram- haldandi skulu tryggja gongdina til ein sjálvber- andi búskap: • Búskapargrunnur verður stovnaður sum skjótast, har tað, ið ikki verður brúkt av blokkstuðlinum, verður sett, og sum er klárur til møgu- ligar komandi oljuinntøkur og aðrar óvæntaðar inntøk- ur • Vit halda fram at gera sjálvstøðuga lóggávu á øll- um økjum: Føroyska grund- lóg, rættarskipan, løgreglu, útlendingalóggávu o.s.fr. • Vit halda fram at gera neyðugar íløgur í eitt før- oyskt vælferðarsamfelag, sum byggir á ein sjálvber- andi búskap Høgni Hoydal Landsstýrismaður í sjálvstýrismálum Blokkurin burtur kortini Viðmerking: Viðhvørt kann tað vera eitt sindur ringt at síggja, um tað, sum vit fáast við nú, hevur nakað upp á seg yvir- høvur. Í longdini eru vit jú øll deyð, og sum Janus skald sigur: Flestra manna lív er rit í moldum/ kámut søga, tá ið endar øld. Men tey av okkum, sum sóu fjølmiðlafundin eftir samráðingarnar í Keyp- mannahavn hósdagin tann 15. juni ár 2000, fara ong- antíð at gloyma tað sum vit har sóu, tí hetta var ein hending av tí slagnum, sum fer at seta mark ímillum tað sum var og tað sum er. Tað sum her hendi var, at føroyska tjóðin, sum í so nógvar øldir hevur verið forfjónað, reistist og segði, at nú eru tað vit sum gera av, hvat ið skal henda her. Danski forsætisráðharrin, sum síðan hann kom til, hevur hóreiggjað sær sum ein annar Gabel, var heilt skelkaður av tí fastleika, sum føroyska sendinevndin sýndi, og serliga av tí, at løgmaður var tann sum legði harðast á hann. Hig- artil hevur Nyrup jú hildið, at løgmaður í veruleikanum ikki meinar nakað sum helst av tí sum hann sigur. Vónin hjá danska forsætisráðharr- anum hevur verið, at Anfinn Kallsberg bert nýtir hesa samgongu fyri at reka van- ligan flokspolitikk, og at alt fullveldistosið bert er tak- tikkur fyri at sleppa at varð- veita valdið. Tí hevur Nyrup hildið, at hann ekkaleysur hevur kunnað lagt fótonglar fyri samráðingarnar, tí tað fekk ongar avleiðingar. Men nú var annar glymur dansur í høll! Danska stjórnin hevur alla tíðina vitað, at føroy- ingar hava íslendsku loysn- ina frá 1918 sum fyrimynd í tí loysn, sum skal finnast nú. Ein avgerandi partur av tí íslendsku loysnina var tann fíggjarliga uppgerðin millum partarnar. Henda loysn er best lýst í bókini hjá íslendska løgfrøðipro- fessaranum Einar Arnórs- son, sum í bók síni um tað fólkarættarliga sambandið millum Ísland og Danmark greiðir frá hesum viðurskift- um. Henda bók er týdd til danskt og kom út í Keyp- mannahavn í 1926. Frá- greiðingin um fíggjarligu loysnina stendur í hesi út- gávu á blaðsíðunum 101 - 107. Einar var sjálvur við til samráðingarnar, og tekur danski løgfrøðiprofessarin Knud Berlin undir við fram- løguni hjá Einari. Fíggjarliga var í íslendska førinum hildið, at tað var ósømiligt, at Ísland sum eitt fullvalda ríki skuldi fáa pengar úr Danmark. Hin vegin var tað eisini ósømu- ligt, at tað skuldi kunna sig- ast um Danmark, at tað beinleiðis hevði vinning av at Ísland fekk sítt frælsi. Tí var tað, at danski staturin setti so nógvar pengar í tveir grunnar, at renturnar av hes- um grunnum svaraðu til tað sum Danmark higartil hevði veitt til Íslands. Tá landsstýrið á sumri 1998 boðaði frá, at tað hevði sett sær fyri at Før- oyar skuldi fáa frælsi við at nýta tað íslendska fordømi, so var tað greitt hvat ið danska stjórnin skuldi gera. Tað var jú at finna fram til, hvussu stórar statsins veit- ingar til Føroyar vóru, hvat ið rentan er, og hvussu nógv ið tí skuldi koma í hesar grunnar. At hetta fordømi er bind- andi fyri donsku stjórnina er yvirhøvur einki at ivast í. Orsøkin til hetta er tann, at støða Íslands í mun til Dan- markar ríki var tann sama sum tann føroyska er nú. Í løgfrøðini ber tað ikki til at siga at vit hava eina loysn í dag og eina aðra í morgin í tveimum málum av sama slag, og tí er stjórnin bæði ríkisrættarliga og fólkarætt- arliga bundin at halda seg til hetta fordømi. Tað ber tí til at fata avtal- una frá 10. juni 1998 sum ein donsk fráboðan um væl- vild í so máta. Tað sum so hendi í gjár var tað, at løgmaður kryst- allklárt boðaði øllum heim- inum frá, at danir høvdu brotið tað lyfti, teir tann 10. juni 1998 høvdu givið, og at føroyska landsstýrið tí fór at fáa ein triðja part upp í hesar samráðingar. Hann nevndi enntá ST. Tað er einki at siga til, at danski forsætisráðharrin var skelkaður og tosaði upp í saman. Sjálvandi royndi hann at siga, at tað ikki bar til at fáa ST upp í samráð- ingarnar. Hetta vil eitthvørt koloniveldi jú sleppa undan, men tað hevur ongum hjálpt higartil. Danmark hevur nógv at missa við hesum føroyska útspæli, tí tað hevur nevn- liga eitt ótrúliga gott um- dømi í ST-skipanini. Dan- mark hevur ferð eftir ferð fordømt onnur koloniveldi fyri yvirgang og hevur virk- að fyri frælsi hjá teimum kúgaðu tjóðunum. Allar tær tjóðir, sum hava vunnið frælsið síðan ST varð skip- að í 1945, hava altíð havt trygd fyri, at í Danmark hava tær ein góðan og trú- fastan vin, og gevur Dan- mark eisini fíggjarligan stuðul til hesi fyrrverandi hjálondini. Alt hetta góða umdømi kann rúka, nú føroyska landsstýrið sendir inn eina áheitan til ST um at koma upp í samráðingarnar við donsku stjórnina um at fáa Føroyum frælsi. Hetta veit Nyrup, og tí er einki at siga til at hann var skelkaður. Stórur dagur Hvørt hetta yvirhøvur verður neyðugt vita vit ikki enn. Sjálvur rokni eg við, at tá týdningurin av, at før- oyingar ikki firnast fyri at taka hetta stig, fer at daga fyri donsku myndugleiku- num, fara teir at lata skilið vinna á tí tápuleika, teir hig- artil hava sýnt í handfaring- ini av samráðingunum við føroyska landsstýrið. Men tað avgerandi og søguliga er at løgmaður okkara hevur reist seg ímóti tí frekleika, sum Nyrup sum umboð fyri alt tað danska stýrið hevur sýnt tí føroysku tjóðini í hesum samráðing- um. Hesum kunnu vit øll vera errin av, og vit kunnu vera vís í, at nú vendist ikki aftur til ta støðu, sum vit vóru í fyri tann 15. juni ár 2000. Tí er øll orsøk hjá okkum at fegnast um henda fram- burðsdag. Zakarias Wang Ársøkin til, at føroyingar skuldu fáa egið flogfar, var ikki, at uppbyggja eitt veld- ugt bureaukrati, men m.a. fyri at fáa kapping á føroy- aleiðini, soleiðis at ferða- seðlaprísurin skuldi fara niður. Men tað skilst á øll- um brøgdum, at hetta er ikki fallið í góða jørð hjá før- oyska kappingarneytanum? Heldur enn at taka væl ímóti kapping, roynir Atlantic Airways, at fáa landsstýrið at fora fyri príslækking, sum hin parturin, Mærsk Air, nú í óvísum tíðarskeið- um bjóðar viðskiftafólki- num, og sum ætlanin iva- leyst er at víðka til, at um- fata onnur sløg av ferða- seðlum eisini. Var talan um teir, sum byrjaðu at arbeiða felagið upp úr ongum, hevði verið lættari at skilt eina mótreak- tión, men ein leiðsla, sum er komin til skorin klæðir, og hvar ferðafólkið er økt ár undan árið til tað størsta nakrantíð, er øll grund at halda: - Illa er húsast. Hevur Altantic Airways ikki ráð til munandi príslækking, nú bæði landskassin og fram- taksgrunnurin hava oyst tíggjutúsundtals milliónir í felagið, afturat tí rekord høga ferðafólkastreymi- num, nær verða so ráð til tað? Tey títtu tíðingaskriv- ini, ið felagið sendur Út- varpi Føroya um, hvussu framúr væl tað gongur hjá felagnum, munnu undra mangan mann.Tú hoyrir ikki aðrar fyritøkur bera seg soleiðis at í loftmiðlunum: Hygg, vit hava keyp eitt flogfar afturat! (eitt gamalt flogfar, sum kortini einki fíggjarligt grundarlag er fyri at hava í føroyaflúgvingini uttan í háárstíð). Núverandi flogfar megn- ar ikki at flyta alt ferðafólk- ið, sum flýgur millum lond- ini! Vit hava upprættað nýggj- ar leiðum og økt um túra- talið! Lutfallsliga flýgur felagið nógv fleiri ferðandi enn Atlantic Airways forar fyri príslækking kappingarneytin! o.s.f. o. s. f. Hví alt hetta reypið? Munnu hesi tíðindaskriv ikki heldur vera send út í einari desperatari støðu, fyri at hava okkurt at fortelja polittikarunum og tí vanliga føroyinginum? At prísirnir eru órýmiliga høgir, kann éitt nú lýsast soleiðis: Fyri sama prís, sum tað kostar einum før- oyingi at flúgva til Dan- markar við Atlantic Air- ways, kann ein heil familja á evropeisk meginlandinum ferðast til støð á hinari jarð- arhálvuni. John S. Myllhamar Eg havi altíð hildið tað verið vánaligan politikk, tá menn eru ósamdir bert til at sleppa at vera ó- samdir. Tað kann ikki bera til, at andstøðan einki finnur í uppleggum landsstýrisins, sum and- støðan kann vera samd við landsstýrið í. Tak bara dømið um oljupengarnar, sum landsstýrið bjóðar dønum. Hetta tók and- støðan undir við, tá Ny- rup & Co fyri heilt stutt- um tosaðu um júst hetta, at føroyingar skuldu gjalda aftur blokkstuðul v. m. tá olja var funnin. Hóast Nyrup í dag er ó- samdur við sær sjálvum. Tað undrar meg eisini, at blaðfólkið er so sutt- mint, at tað ikki dugir at lofta slíkum. Í maimánaði sigur Nyrup: Færinge skal selvfølgelig betale Danmark penge tilbage, såfremt der bliver fundet olie på Færøerne! Ein mánað seinni sigur hann: Der kan ikke blive tale om at inddrage olien ..... Og so loypur Lykketoft framav við at avdúka tað, sum stjørnin alla tíð hev- ur havt í hyggju: Hvis det viser sig, at Færøernes økonomi er på højde med eller bedre end Born- holms økonomi, så vil støtten blive fjernet helt af sig selv! Og Føroyar liggja oman fyri Born- hólm búskaparliga. Tí havi eg so ilt at skilja, at javnaðarmenn og sambandsmenn ikki hava annað at koma við, enn at teir undir øllum umstøðum skulu vera ó- samdir við landsstýrið. At føra valpropaganda í slík- um tíðum, er einki minni enn býtt og tekin um, at menn ikki eru serliga búnir til at røkja starvið sum fólkavaldir. Eg havi altíð havt stóra virðing fyri Jóannesi Eid- esgaard, men so tápu- ligur, sum hann ger seg í hesum máli, trúgvi eg neyvan hann er. So hevði verið gott at vitað, hvat Jóannes veruliga ætlar. Lykketoft hevur jú sagt, at vit missa blokkstuðulin undir øllum umstøðum. N-Jón Ellendersen Vingetoften 18 Ósamdir bert til at vera ósamdir Sosialurin eisini á www.sosialurin.fo Fleiri tjóðveldispolitikarar hava í nýggjari tíð fingið ein ógvuliga ódámligan vana afturat nógvum øðrum, at teir siga, at teir eru lýtaleysir meðan øll onnur, sum ikki taka undir við teirra sjónar- miðum og ikki gera, sum teir siga,hava ábyrgdina av støðuni í Føroyum ídag. Ein av hesum politikarum er Hergeir Nielsen (HN) valdur á ting í suðuroy, sum í dimmalætting 7-6-2000 í einari ósakligari grein, sum sigur alt um, hvat maðurin stendur fyri,gevur andstøð- uni og sakleysum persónum í umsitingini á SL alla á- byrgdina av tí vánaligu samferðslu, sum suðuroy hevur við meginøki ídag. Hevði HN verði ein líka frægur politikari sum onkur annar samgongutinglimur, so hevði støðan viðvíkjandi samferðslu til Suðuroy og støðan á Suðuroyar sjúkra- húsi kanska verið ein onnur í dag. Skrivaða orðið í sam- gonguskjalinum er eitt, veruleikin er eitt heilt ann- að. HN er hóast alt partur av verandi samgongu, men kemur bert við undanførsl- um, um hví hann einki ger fyri tað valdømi, hann er valdur í. Harafturat er HN nokk tann einasti suðringur sum trýr uppá landsstýris- mannin í samferðslumálum. HN kemur eisini fram við tí gomlu ætlanini um ferða- samband yvir Sandoy, so at suðringar „bert“ skulu brúk- a 4-5 tímar um at koma til miðstaðarøkið. Er tað hatta samgongan kann bjóða suðringum, so sær illa út fyri okkum,sum búgva í Suðuroy og Hergeir Nielsen Suðuroy. At eitt nýtt skip til suður- oyarsiglingina skal til, er ikki tí HN ella samgongan vil tað, men meira vegna altjóða skipskrøv. At HN leggur eftir and- støðuni er vantandi, men at geva øðrum ábyrgdina av nøkrum, sum ein sjálvur hevur ábyrgd av, tá er mann langt úti og vísur bert mátt- loysi hjá HN. Finnleif Guttesen Tvøroyri