fríggjadagur 8. mars 2013síða 47

nr. 28 · 8. mars 2013 15 VIKUSKIFTI kann­ingini var at kanna í hvønn mun risiko­fak­ torar so sum ættarbregði, væntandi rørsla, ov høgt BMI, miðjumát, blóð­suk­ ur og langtíðarblóðsukur vóru at finna hjá 9. floks næmingum í Føroyum. Kanningin vísti, at 37% av næming­unum høvdu ættarbregði í 1. ella 2. liði, tvs. at antin foreldur, omma ella abbi hava ella høvdu typu 2 diabetes. Hóast hetta er eitt høgt tal í mun til onnur lond, skal havast í huga, at for­ eldrini og ommur og abbar hjá 9. floks næmingum ikki neyðturviliga eru serliga gomul, og tí kann hugsast, at fleiri av teimum møguliga fáa typu 2 diabetes seinni í lívinum. Ættarbregði kann tí í veruleikanum vera í familj­ unum hjá enn fleiri, og í størri mun hjá onkrum, enn næmingarnir hava upp­lýst í kanningini. Ein triðingur av næmingunum rørdu seg minni enn teir 60 minuttirnar um dagin, sum danska Heilsustýrið mælir til. Serliga vóru tað gentur, sum rørdu seg ov lítið. Rørsla hevur sum áður nevnt góða ávirkan á, hvussu insulin­- ið virk­ar, og kann tí vera við til at minka um vandan fyri at fáa typu 2 dia­betes. Ein fjórðingur av gentunum og 9% av dreingjunum vóru ov tjúkkar um miðjuna. Tað hevur leingi verið almenn vitan, at tað at hava súrepla- skap er heilsuskaðiligari enn at hava peru-skap. Hetta hevur nevniliga nakað at gera við, hvar fitin situr á kroppinum. Búk­fitin – súrepla-skap – ger, at insulinið virkar verri, og er á tann hátt við til at fremja typu 2 diabetes. Ein stór nýggj kann­ing í Europa hevur víst, at tað er stórt samband í millum búkfiti og menn­ing av typu 2 diabetes – serliga hjá kvinnum. Tískil kann sigast, at tað er eitt óheppið rák, sum sæst hjá før­ oysku gentunum. Bæði, at tær eru ov tjúkkar um miðjuna, og at ein stórur partur av teimum rørir seg ov lítið, tí rørslan kann nevniliga eisini gera at búk­fitin minkar. Vit definera yvirvekt hjá 15-16 ára gomlum til eitt BMI hægri enn 23. Kanningin vísti, at 28% vigaðu ov nógv. Til samanberingar kann nevnast, at í kanningini hjá Gigni av 7. flokkum, vigaðu 25% ov nógv – altso næstan tað sama. Kanningar vísa, at børn, sum viga ov nógv í stóran mun eisini gera tað, tá tey verða vaksin, so hetta er ein risiko­faktorur, sum er verdur at gera nakað við á ungum árum. Fyribyrging vegurin Eingin av teimum, sum luttóku í kann­ ingini høvdu typu 2 diabetes, men ein stórur partur høvdu ein ella fleiri risiko­ fak­torar, sum kunnu gera, at tey fáa sjúk­una seinni í lívinum. Eingin ivi er um, at tað er neyðugt at einstaklingurin, heilsu­skipanin og samfelagið sum heild verða varug við hendan trupulleika, og at fyribyrgingarátøk verða sett í verk meðan tíð er. Tað er av stórum týdn­ ingi, at børn og ung verða kunnaði um týdn­ingin av rørslu og góðum kosti, so at typa 2 diabetes og aðrar lívs­stíls­ sjúkur ikki raka føroyskan ungdóm í framtíðini. Tað er einki, sum bendir á, at lut­tak­ ar­arnir í hesi kanningini eru ser­ligir í mun til aðrar ungdómar og før­oy­ingar annars, so boðskapurin um fyri­byrg­ ing geldur meira ella minni allar føroy­ ingar. Greinin er úrslit av kanning, sum varð gjørd av 9. flokkum skúlaárið 2010-2011 Kanningin varð gjørd av Gunnbjørg Guttesen, sjúkra­røktar­ frøðingi, Marjun Vilhelm, sjúkrarøktarfrøðingi og May-Britt Skoradal Jacosben, sjúkra­røktarfrøðingi, stud. scient. san. Kanningin varð stuðlað av Granskingarráðnum og Statoil Faroes Risikofaktorar millum 9. floks næmingar árgang 2010/2011 Ættarbregði . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37,1% Manglandi rørsla • Gentur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40% • Dreingir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27% Ov stórt miðjumát • Gentur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25% • Dreingir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9% Ov høgt BMI (>23) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28% BMI (Body Mass Index) er vekt í kg býtt við hædd í metrum í øðrum. BMI = Vekt / Hædd2 Rørsla er ikki longur ein sjálv­sagdur partur av gerandisdegnum og kostvanarnir eru eisini broyttir mun­andi. Hetta hevur ført við sær »lívs­stílssjúkur«, har í millum typu 2 diabetes