fríggjadagur 22. mars 2013síða 46

nr. 34 · 22. mars 2013 10 VIKUSKIFTI Eg vil kempa fyri, at tú ikki skal liggja útsett, sárbær og ússalig á gongini – tú hevur eitt virði, sum hevur týdning fyri meg sum sjúkrarøktarfrøðing Skilji eg teg í rúmi og tíð VITAN & vísindi Í hesi greinarøð, sum er í 10 pørtum, skriva vísindafólk á Fróðskaparsetri Føroya um evni, tey granska. Marjun Thomsen Cardiologiskur sjúkrarøktar­ frøðingur, Master of health science og undirvísari á Sjúkrarøktarfrøðideildini Á okkara sjúkrahúsdeildum í Føroyum í dag kemur tað dagliga fyri, at sárbærar og ússaligar menniskjur mugu liggja úti á gongini, tí at á deildunum eru fleiri sjúklingar enn pláss er fyri – hetta hevur verið soleiðis í langa tíð. Í stremban okkara eftir at arbeiða effektivt, eru vit so í veruleikanum ineffektiv? Er ikki pláss fyri sjúklingunum í okk­ara stóra og stásiliga sjúkrahúsi? Hví hava vit eitt sjúkrahús – er tað ikki tí, at vit hava sjúklingar, ið hava tørv á viðgerð, røkt og eksistensiellari um­sorgan á høgum fakligum stigi? Okk­ara sjúkrahús hevur sera dugnalig starvs­fólk innan øll førleikaøkir til júst hetta! Men vit hava ovurfyltar deildir og hava úr at gera – vit hava skund og hava ikki tíð. Vandin við at hava skund kann hava við sær, at vit ikki varnast sjúk­lingin, ið júst er endamálið í okkara sjúkra­húsi. Vit eiga ikki at gloyma at ganga sjúklinginum á møti. »Ligger patienten på gangen uden afskærming, sårbar og blottet, placeret i en sygehuskultur præget af hektisk gøremålstravlhed, er det vanskeligt at give rum til et møde mellem mennesker« Kari Martinsen 2012 Eisini í londunum rundan um okkum berjast tey við sveittabrot ímóti tí at hava skund alla tíðina. Í Noregi tosa tey um »gøremålstravelhet«: »... den instrumentelle brug af tiden, der presser sygeplejersken hen imod en streng skema- og procedurestyret gøremålstravlhed, hvor det faglige skøn har ringe kår, i al sin effektivitet i virkeligheden er ineffektiv« Kari Martinsen 2012 Í øllum skundinum eru korini ikki góð at sansa og skilja. Tá ið vit sansa, hava vit onga frástøðu og vit kunnu gerast so yvirtikin, at vit ikki skilja nakað yvir­ høvur. Tá ið vit sansa er tað neyðugt at vera nærverandi. Fyri at skilja, vera vit noydd at skapa eina lítla frástøðu, so vit kunnu skilja – eitt fet eftir hæli og tað kann geva okkum eina fatan, ið ger, at tað lýsir í og vit byrja at skilja. Er tað hetta fetið eftir hæli, vit ikki hava tíð til? Í strembanini eftir at arbeiða effektivt, eru vit so í veruleikanum ineffektiv? Nú vera tingini vend upp og niður og hetta hevur etiskar avleiðingar, ið ikki kunnu standa ósvaraðar. Vit verja sjúk­ lingin og menniskjuna, við at vísa og vilja kempa fyri, at tú, tá ið tú ert sjúk, ikki skal liggja útsett, sárbær og ússalig á gongini. Lofta møguleikanum! Størsta møguleikan at vísa okkara veru­ ligu umsorgan og hjartalag fáa vit í løtum, har vit minst av øllum vænta tað! Vit fáa høvi at vísa, hvørjum vit spon­tant taka avgerðir út frá og hvat tað er, sum fær okkum at gera, sum vit gera. Í tí vit gera, kemur okkara etiska støði til sjóndar. Virðini koma fram, sum inni í okkum eru tey sterkastu og stýra tí vit gera uttan at hugsa so nógv um tað – kjarn­in í umsorgan og sjúkrarøkt letur seg síggja og kennast. Tí er tað týdn­ ingar­mikið at grunda og hugsa væl um sína sjúkrarøkt – tað eru okkara virðir, sum stýra okkara spontanu avgerðum og gerðum! Tað hoyrir lívinum til at hava umsorgan fyri hvørjum øðrum og vit ynskja okkum øll umsorgan í neyð­ støðu. Søgan um miskunnsemi Øll kenna vit frásøgnina um mannin úr Samária, sum var á ferð og sá ein særdan og rændan mann liggja út­sett­ an, sárbæran og ússaligan á vegnum. Samáriubúgvanum tykti hjartaliga synd í honum, hjálpti honum, reinsaði sárini við olju og víni og bant um tey. Tók hann upp og bar hann inn á eitt gistingarhús, læt pening og garan­teraði fyri hann og segði við tey á gistingar­ húsinum: »røktið hann til eg komi aftur«. Vit kunnu siga at tað her snýr seg um etikk, sjúkrarøkt og umsorgan – og eina gerð uttan ágóðar fyri tann, ið útinnir góðgerðina. Hetta er ein empatisk handling, har eitt menniskja sær og sansar neyðina og líðingina hjá einum øðrum menniskja – hetta nertir við okkurt inni í okkum og fær okk­um Tú virðismikla menniskja