mánadagur 25. mars 2013síða 22

Mánadagur 25. mars 2013 · Nr. 35 22 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 tíðargrein Tvøroyri – ein samanvavstur av konfliktlinjum Tvøroyri – ein samanvavstur avkonfliktlinjum - KLADDA Hóskvøldið 21. mars var sending undir heitinum “Tá fornminni og fram­burður stoyta saman” um tví­støðuna millum varðveiðslu av gamla býlinginum og menning av íðnaðinum í miðbýnum á Tvør­oyri. Sendingin kom sum heilt vítt um, og sjálvur fekk eg væl av plássi, men hóast hetta eru nakrar út­ sagnir, ið møguliga tørva ein neyv­ ari samanhang. Tí havi eg valt at skriva hesa kronikk um verandi støðu á Tvøroyri. Frá íðnaðarsamfelagi til vitanarsamfelag Eitt tað mest týðandi rákið í Før­ oyska samfelagnum er so­nevnda av-industrialiseringin, tvs. at sam­ felagið fer frá einari fasu, har íðn­ að­urin hevur ein sera cen­tral­an leiklut í samfelagnum, til at alsamt færri fáa sínar lønir úr hes­um vinnu­greinum. Hyggja vit longur aft­ur kunnu Føroyar sigast at hava verið í fleiri ymiskum sam­ fe­lagsfasum fram til ta núverandi tænastuvinnufasuna. Tó er sera ymiskt hvussu ymisku fasurnar verða defineraðar. Verður hugt eftir gongdini innan ymisku “fiski­ vinnurnar”, so sæst, at arbeiðs­meg­ in innan hesar vinnur minkar sera skjótt, tó at alivinnan hinvegin mótvigar hesum rákinum í ávísan mun. Sum heild verða tær rávøru- og framleiðsluvinnurnar alsamt meiri tøknitungar, soleiðis at tørv­ ur hinvegin verður á minni ar­beiðs­ megi. Sí talvu 1 Tað samfelagsliga og eisini dis­ kur­siva rákið gongur í løtuni móti einari av-industrialisering, men á Tvøroyri hevur man í stað­in blást lív í eina nýggja indu­striella forteljing, ið gongur beint ímóti teimum virðum, ið eru upp í tíðini. Tað sigur seg sjálvt, at fyri t.d. 30 árum síðani vildi hetta verið fullkomiliga í tráð við sam­felagsdiskursina, men í dag verður íðnaður settur í eitt heldur negativt ljós, og so fáa vit nakrar áhugaverdar konfliktlinkjur, sum t.d.: – Eitt industrielt lokalsamfelag ↔ Eitt post-industrielt stór­sam­fe­ lag. Flestu størri kommunur í land­ inum hava so líðandi lagað seg til generella rákið, soleiðis at tað verður lagdur alsamt størri dentur á post-materiell virði, m.a. væl­ ferðarvirðini, ið gera alsamt meiri um seg og skapa ein nógv meiri fjøl­ broyttan arbeiðsmarknað. Suður­ streym­oy er av góðum grundum tað longst menta økið hvat viðvíkur av-industrialisering, men nærum øll tey týðandi økini í landinum eru eftirhondini umbroytt til tæn­ astuvinnuøki, tó at íðnaður og fiski­ vinna framhaldandi standa sera sterk í ávísum økjum. So hetta er ikki bara ein konflikt millum mentan og íðnað sum so, men ein demonstratión av, at sam­ felagið koyrir í ymiskum tempi – at samfelagið so at siga er í nógvum fasum samstundis. At samfelagið koyrir í so nógvum ymiskum fas­ um er helst ein høvuðsorsøk til at føroyingar sum fólk eru so ómeta­ liga ósamdir politiskt. Vit liva ikki í einum felags veruleika, snøgt sagt. Hetta kemur eisini í ávísan mun til sjóndar í teimum vinklum, ið Kringvarpið velur at lýsa Tvøroyri við. Hóast hetta helst er ótilvitað, so síggja fólk frá miðstaðinum jú útjaðaran við heilt øðrum brillum enn útjaðarin sær seg sjálvan. Við hesum brillum hevur tað víst seg, at summi leikfólk av Tvøroyri eru sett í eitt sera óvirðiligt ljós seinastu tíðina. Bústaðar- ella íðnaðarøki? Til post-íðnaðar samfelagið knýt­ ast nógv onnur lívsvirði enn tey, ið gjørdu seg galdandi í íðnaðar­sam­ felagnum. Generelt kann tos­ast um, at virðini førkast frá materi­ ellum virðum til post-materi­ell virði, tvs. at hugtøk sum mentan og vælferð koma at fylla alsamt meiri í tilvitskuni, soleiðis at eftir­ spurningurin eftir slíkum fyri­ brigdum vindur á seg. Tískil er tað eisini umráðandi, at ein kommuna støðugt umhugsar hvørji øki hava potentiali sum social og mentanar­ lig savningarstøð. Víðari er trupulleikin, at Tvøroyri víðariførir ein íðnaðarlogikk við tað at økið ikki hevur megnað at lyft seg upp úr tí íðnaðarspori býurin er bygdur á. Ein skilagóð strategi vildi sjálvandi verið at roynt at skapt rúm fyri fjølbroytni, men í staðin hevur man fasthildið gomlu samantvinningina av íðnaði og bústøðum, soleiðis at vit fáa eina sera týðiliga konfliklinju: – Bústaðarøki/trivnaðarøki ↔ Íðnaðarøki Hendan konfliktin ger seg galdandi nógva aðrastaðni í landinum, serliga í føroyskum fiskivinnubýum, ið júst eru bygdir upp kring handil, íðnað og verksmiðjur. Sama støðan er við Tvøroyri, ið upprunaliga als ikki var eitt bústaðarøki, men eitt vinnuøki, ið dró búseting til sín í besta kapi­ tal­istiska urbaniserings-stíli. Men nú á døgum er so spurningurin hvussu javnvágin millum bústaðir og íðnað skal vera. Til hetta hevur man júst býarskipanir, ið skulu tilskila hvat kann gerast á ymiskum økjum, soleiðis at man forðar fyri ov nógvum “nega­tiv­ um eksternalitetum”, men hin­ vegin kann elva til “positivar eksternalitetir”. Júst á hesum øki hava nógvar kommunur ikki torað at gjørt djarvar og framtíðarrættaðar býarskipanarbroytingar, og tað er m.a. hetta, ið bítir seg í halan á Tvør­oyri. Býarplanlegging er nakað før­ oyingar eru vorðnir meiri tilvitaðir um. Fram til fyri fáum árum síðani var hetta ikki nakað man arbeiddi stórvegis við, men eitt rák hevur so líðandi stungið seg upp, ið hevur sett mentan og estetikk á dagsskrá. Men tað er ymiskt frá øki til øki hvussu nógv verður gingið upp í hetta. Klaksvík er jú eitt annað gott dømi um ein íðnaðarbý, ið kom sera seint í gongd við at hugsa um rúmligan estetikk, søgu o.l. Man má jú ikki gloyma, at tað eisini liggur nakað av hepni í at kunna varðveita heil øki við byggi­ listarligum virði. Ofta eru tað ein­ ans einstøk hús, ið standa eftir, men her er ein heilur býlingur til taks. Tvøroyri hevur longu nú bygt part av sínum samleika upp kring hendan býlingin, men har kundi verið gjørt nógv meiri við tað. Í øðrum londum er tað vanligt, at fyrrverandi íðnaðarøki verða umskipað til bústaðarøki ella onnur øki, ið skapa samleika og trivnað, meðan tungur íðnaður verða lokaliseraður aðrastaðni, har hann hevur minni estetisk árin á bústaðar- og trivnaðarøkini. Sum dømi kann nevnast, at Klakvík hevur valt at leggja partar av tung­ asta virkseminum í sonevndu “Norð­havnini” við Ánirnar. Framtíð ella yvirliving? Eg havi mangan hartað ymiskar kommunur í teimum meiri væl­ bjargaðu økjunum, m.a. Klaksvík og Fuglafirði fyri at lata mentanina koma í aðru røð til skaða fyri trivn­ aðin hjá borgarunum. Umvent er Tvøroyri jú ein býur á knøunum, meðan økini í m.a. Borðoy, Eysturoy og Streymoy hava munandi frægari framtíðarútlit. Man kann loyva sær at krevja ein høgan moralskan standard av t.d. Klaksvík, men viðvíkjandi Tvøroyri er støðan eitt sindur øðrvísi, tí her er talan um at tryggja sjálvt tilverugrundarlagið hjá Suðuroynni. Á tann hátt er tað ómetaliga skilligt, at tvøráfólk hava handlað sum tey hava. Tey eru desperat, og nú sær man so skrivstovuveldið (í Havn?) sum ein paragraffríðandi fígginda, ið roynir at køva livikorini á Tvør­ oyri. Vit vælbjargaðu norðan fyri eiga eisini at seta okkum inn í tær faktisku lívstreytir tey hava í niðurundirkomnu “Suður­før­oy­ um”. Tað er sjálvandi spell, at Tvør­ oyrar kommuna ikki hevur megn­ að at tikið nøktandi býar­skip­ ana­r­lig fyrilit í góðari tíð, men umvent er her talan um ein inn­ tøku­møguleika, ið er komin sum manna av himni, og tað er væl skilligt, at Tvøroyrar kommuna hev­ur arbeitt skjótt, tá møguleikin beyðst. Í tí menningarstøðuni og fíggj­ar­støðuni Tvøroyri er í, er Sámal Matras Kristiansen samfelagsfrøðingur Talva 1 Talva 2 Talva 3 Framhald á næstu síðu