týsdagur 26. mars 2013síða 10

Mikudagur 27. mars 2013 · Nr. 36 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 tíðindi 800 føroyingar hava sjúkuna – Vit hava eingi føroysk hagtøl, men samanbera vit okkum við norðurlendsku grannarnar, so eru umleið 800 føroyingar raktir av demens, 60 pro­ sent av teimum hava Alzheimer, sigur føroyski ser­frøð­ingurin á økinum, Sofus Joensen Jón Brian Hvidtfeldt – Ja, vit síggja fólk heilt niður í 40’ini fáa sjúkuna, men til alla lukku eru tey flestu kom­ in væl upp í árini, áðrenn sjúkan rakar. Tað sigur Sofus Joensen, serlækni í psykiatri og kon­ sulent­ur á Demens­klinikk­ ini á Psykiatriska Depl­inum á Landssjúkra­húsinum. Hann hevur eingi før­ oysk hagtøl yvir demens, sum er høvuðsheitið fyri fleiri sjúkur, teirra millum Alzheimer. Part­vís, tí at ar­ beiðið við at savna hagtøl er ikki gjørt, og partvís tí at demensklinikkin kemur ikki í samband við øll, ið fáa sjúk­ una. Tí brúkar føroyski ser­ frøð­ingurin norður­lendskar samanberingar, tá hann skal seta tøl á. – Taka vit støði í, at vit í Føroyum eru líka sum okkara norðurlendsku grannar, so eru okkurt um 800 føroyingar raktir av demens. Hjá okkurt um 60 prosent av hesum er talan um sjúkuna Alzheimer, staðfestir Sofus Joensen. Sambært hagtølunum byrj­ar sjúkan sum oftast, tá fólk eru farin um tey trýss. Norðurlendsku hagtølini siga, at 5-7 prosent av teimum í 60’inum fáa demens, síðani hækkar talið líðandi, og tá fólk eru komin upp í 80’ini verð­ur fjórði hvør raktur av demens. Allan vegin er lut­fallið soleiðis, at hjá 60 pro­sent­um at teimum við demens er talan um Alzheimer. Stabilisera Hóast nógv verður granskað í Alzheimer sjúkuni kring all­an heimin, so finst í dag framvegis eingin leki­dómur fyri sjúkuna. Men gransk­ing­ in stendur tó ikki í stað. – Sjúkan snýr seg í stuttum um, at konsentratiónin av signal-evninum acetylkolin í heilanum gerst ov lág. Nøgd­ in av hesum evni, ið ávirk­ar minnið hjá fólki, svinnur burtur. Men tað finst tó heiliv­águr, ið kann bremsa sjúkuni í eina tíð. Hjá okkurt um 50 til 75 prosentum av teimum, sum fáa staðfest sjúkuna, ber til við heilivági at stabilisera støðuna, so­ leiðis at konsentratiónin av acetylkolin ikki minkar í eina tíð, greiðir Sofus Joensen frá. Sambært serfrøðinginum kann heilivágurin steðga sjúk­uni í eini tvey, trý ella kanska fýra ár. – Spurningurin er altíð, nær heilivágurin ikki virkar meira. Tí tá mugu vit steðga við heiliváginum, og tá upp­ liva vit ofta, at støðan hjá sjúklinginum versnar mun­ andi, sigur Sofus Joensen. Á Landssjúkrahúsinum kunnu tey í stóran mun út­ greina og kanna demens­sjúk­ ur, eitt nú við CT-skann­ing og MR-skanning. Einstakir sjúklingar verða tó sendir til Dan­markar, til ser­frøðina á demens­klinikk­ ini á Ríkissjúkra­hús­inum. – Herheima kunnu vit út­greina sjúkuna hjá teim­ um flestu. Men á hvørjum ári eru nøkur dømi um, at vit senda fólk niður á Ríkis­ sjúkra­húsið fyri har at fá út­greina sjúkuna nærri og eisini biðja um viðgerð. Ser­ liga eru tað yngri fólk, ið verða send til Danmarkar til nærri kanningar, sigur Sofus Joensen. Við yngri fólk meinast fólk, um 60 ára aldur ella yngri. jonbrian@sosialurin.fo Alzheimer er mest vanliga sjúkan innan demens, á føroyskum minnis­ svinn. Føroyska Alzheimer­felag­ ið hevur gjørt hesa vegleið­ingina um ávaringar­tekin í samband við sjúkuna. Veg­leið­ingin er gjørd so­ leiðis, at hon fevnir um demens í breiðum týdningi. jonbrian@sosialurin.fo • Viknað minni seinastu tíðina, ið m.a. ávirkar arbeiðs­av­rikið. Men ikki er óvan­ligt av og á at gloyma upp­gávur, tele­fon­ nummur hjá starvs­feløgum – og so minnast tey seinri. Fólk við minnissvinni gloyma oftari og minnast ikki aftur seinri. • Ilt við at greiða vanligar gerandisuppgávur.  Strongd fólk kunnu gloyma, at tey hava kókað gularøtur aftur við døgurðanum. Tey varn­ast ikki grýtuna, fyrr enn døgurðin er etin. Fólk við minnis­svinni kunnu matgera, men gloyma at seta tað, tey hava gjørt,  á borðið, og at tey yvirhøvur hava gjørt mat. • Máltrupulleikar. Øll kunnu vit koma út fyri, at torført kann vera at finna rætta orðið. Men fólk við minnissvinni kunnu eisini gloyma heilt einføld orð og siga onnur orð í staðin fyri. Tað, tey siga, verður tí heilt ófatuligt. • Gloyma tíð og stað. Ikki er óvanligt at gloyma, hvør dagur tað er, ella hvørjum tú fórt uttar í køkin eftir. Men fólk við minnissvinni kunnu villast uttanfyri hjá sær sjálvum, og tey vita ikki, hvat tey gera har ella finna ikki heimaftur. • Lítið og einki skyn. Vit kunnu vera so burtur í einum hvørj­ um, at vit t.d. gloyma heilt, at vit eisini skulu ansa einum barni. Men fólk við minnis­ svinni kunnu heilt gloyma, at eitt barn er inni – og hvør eigur barnið. Tey kunnu eisini lata seg í vetrarklæði á sumri ella t.d. fara í fleiri húgvur uttan á hvørja aðra. • Ilt við at hugsa í myndum. Vit hava øll upplivað, at torført kann vera at rokna í høvdinum. Men fólk við minnissvinni gloyma við hvørt tølini og hvussu tey kunnu nýtast. • Gloyma lutir. Vit munnu øll hava gloymt, hvar vit løgdu brillurnar ella lyklakippuna. Fólk við sinnissvinni kunnu leggja strúkijarnið í frystaran ella seta sukurskálina í rein­ gerðarskápið. • Skiftandi hýrur og atburður. Øll kunn gerast tung í sinni og vera í skiftandi hýri. Fólk við minnissvinni kunnu gerast í ringum hýri eftir einum lítlum bili og vit vita ikki hví. • Lyndisbroytingar. Einki óvanligt er, um lyndið broytist við aldrinum. Men fólk við minnissvinni kunnu broytast øðiliga og gerast illtonkt og ørkymlað. • Tvørrandi virkishugur. Øll troyttast vit av og á av okkara arbeiði, um vit starvast heima ella úti, men tey flestu okkara  fáa virkishugin aftur sum frá líður. Fólk við minnissvinni kunnu gerast rættiliga óvirkin, og tey skulu stimbrast, eggjast og stuðlast til næstan alt. 10 ávaringartekin Kelda: Alzheimerfelagið, alzheimer.fo