mikudagur 3. apríl 2013síða 20

Mikudagur 3. apríl 2013 · Nr. 37 20 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 tíðindi Randi Jacobsen Fólkaheilsuráðið fegnast um, at færri og færri royk­ja, og ein kann­ing, sum SSP-ráðgev­ing­in á Barna­vernd­ar­stovu Før­ oya vísir, at færri og færri børn roykja. Mink­ing­in hev­u­r tó ikki verið stór. Tey 13 til 15 ára gomlu í øllum landi­num fingu somu spurn­ingar í 2011 og 2012 í trivnað­ar­kann­ing­ini hjá Barna­vernd­ar­stovuni. Um øll tey 13 til 14 ára gomlu verða roknað und­ ir einum er talið av roykj­ an­di dreingjum minkað úr 28,6 prosentum niður í 28,3 prosent frá 2011 til 2012, Hetta eru tey, sum hava roykt minst eina siga­rett. Men verður hugt at tølu­num árgang fyri ár­ gang, er myndin ein onn­ ur. Bæði fyri dreingir og gent­ur vísa tølini, at færri 13 ára gomul hava roykt fyrstu sigarettina. At kalla líka nógvir dreingir høvdu roynt at roykt sum 14 ára gaml­ir, men talið av 14 ára goml­um gentur, sum hava roykt er farið upp. Bæði fyri gentur og dreing­ir eru fleiri byrjað at roykja sum 15 ára gomul, Næmingarnir vórðu spurd­ir, hvussu gomul tey vóru, tá ið tey roykt sína fyrs­tu sigarett. 7,6 prosent, flest dreing­ir, royktu sína fyrs­ tu sigarett, tá ið tey vóru 11 ár ella yngri. Tað var í 2011. Árið eftir var talið 6,7. Tá skal viðmerkjast, at meira enn tveir triðingar av teimum spurdu, ikki svar­aðu upp á spurningin, nær tey royktu sína fyrstu siga­rett. Bæði í 2011 og 2012 búðu tey flestu, sum royk­ tu hvønn dag, í vesu­røki­ num. Vesturøkið er Vágar og Vestmanna. Lætt at fáa sigarettir Sigarettir og tubbaks­vør­ ur fáast til keyps í handlu­ num kring landið, men tær liggja ikki frammi, og ikki er loyvt at selja tubbaks­vørur til ung und­ ir 18 ár. Men tað forðar ikki teim­um í at fáa hendur á tubb­aki. Av teimum sum roykja keyp­tu 35,1 prosent í fjør of­ta sigarettir í handli, og 23,9 bara onkuntíð. Øll vistu væl, at tað ik­ ki er loyvt handlum at sel­ ja tubbaks­vørur til børn. Byrja tíðliga at roykja Nøkur børn royktu sína fyrstu sigarett, tá ið tey vóru 11 ár ella yngri, og triði hvør 13 til 15 ára gamal roykjari hevur sjálvur keypt sigarettir, hóast aldursmarkið er 18 ár SSP-ráðgevingin hjá Barna­ vernd­ar­stovu­ni hev­ur gjørt eina kann­ing av lívs­førslu­ ni hjá næm­ing­um í. 7. Og 8. Flokki í 2+11 og 2012. Hetta er fyrsta kann­ing av sínum slag, gjørd í Før­oy­ um, men kann­ing­in er gjørd eftir sama leisti, sum kann­ ing­ar­nar í granna­londunum. Høvuðsendamálið er at lýsa lívsførsluna hjá 13 til 15 ára gomlu børnum. Tey vórðu spurd um royki- og drekkivanar og tað at vera ung í Føroyum í dag. Úrslitini eru býtt upp í al­ d­ur, kyn og landafrøðilig øki. Randi Jacobsen Børnini vórðu spurd, hvus­ su tað er at vera ung í Før­ oy­u­m í dag, og tey svar­aðu eisini upp á spur­n­ing­in um, hvønn tey høvdu vent sær til, tá ið tey høvdu trupulleikar. Í 2011 svaraðu 47,1 pro­ sent av dreingjunum, at teir høvdu tosað við síni for­eld­ur. Tað søgdu 40,9 pro­sent av gentunum. Í 2012 svaraðu 46,9 av dreingj­unum, at teir fóru til for­eldri­ni, og tað gjørdu 38 pro­sent av gentunum. Tað vil siga, at færri ven­ da sær til foreldrini. Gongdin er, at tey held­ur fara til vinfólk og nú eisini meira til systk­in. Fær­ri brúktu í fjør sam­an­bor­ið við 2011 ano­ny­mu ráð­gev­ ingina. Størra helvtin av teim­ um 13 ára gomlu dreingj­ unum høvdu tó fyrst farið til foreldrini við sínum trupul­leik­um. Góð 90 prosent svar­aðu, at tey vóru nøgd við at vera ung í Føroyum. Fleiri gentur enn drein­g­ ir halda tað ganga væl við tí fakliga í skúla­num. Tey flestu vóru nøgd við lívið beint nú, men 4,5 prosent – mest gentur, dám­di ikki so væl lívið, og 1,8 svaraðu, at teimum dám­ di illa. Foreldur , familja og vinfólk fylla nógv í lívi- num hjá børnunum, sum legg­ja stóran dent á at hava tað gott, á frítíð og ítrótt. Einsemi Børnini vórðu spurd, um tey kendu til einsemi. Har svaraðu 53,2 pro­ sent av genunm og 29,9 pr­o­sent av gentunum, at tey seinastu 30 dagarnar onkun­tíð høvdu kent til ein­semi. Meginparturin av teim­ um spurdu svar­aðu, at tey høvdu vaksin og/ella onn­ ur ung at tosa við um sín­ar trupul­leik­ar. Tosa við onnur enn foreldrini Soleiðis er triv­ naðurin millum børn Minni enn helvtin av børnunum fer til foreldrini, tá ið tey hava trupulleikar. Fleiri fara heldur til systkin og vinfólk Randi Jacobsen Bjarta Vilhelm, stjóri í Gigni er ikki so bilsin av úrs­lit­ unum í kanningini av triv­ nað­i­num hjá børnum og ung­um í Føroyum. Kanningarúrslitini svara til ta mynd, sum heilsu­frøð­ ing­ar hava av lívsførsluni hjá hes­um aldursbólkum. Heilsufrøðingurin møtir øllum skúlabørnum, hevur per­són­ligar samtalur við tey, um­framt at tey hava møgu­ leika, av sínum eintingum, at ven­da sær til heilsufrøðingin á skúlanum við spurningum ella trupuleikum. Hendan tænast­an verður nógv brúkt og skúlabørn koma dag og dag­liga at til heilsufrøðingin við onkrum trupulleika. Heilsu­frøð­ingu­r­in hevur eisini møguleika at hava sam­tal­ur við foreldur, gera heima­vitj­an­ir, samstarva við lær­ar­ar og samstarva/ávísa til annan sakkunnleika. Men tað undrar, at ikki fleiri børn venda sær til for­eldrini við sínum trupul­ leik­um. Staðfestast kann, at nógv børn og ung venda sær til heilsufrøðiligu tæn­ ast­u­na á skúlanum, har tey hava møguleika at tosa við ein uttanfyristandandi, sum eisini hevur møguleika at fylg­ja upp, uppá trupul­ leik­an og møguliga tosa við foreldr­ini ella annan sak­ kunn­leika. - Tað er spell, at lógar­ ásettu fyribyrgjandi heilsu­ tæn­ast­urnar á skúlunum ikki verða raðfestar í tann mun tørvur er fyri hesum. Lønir­nar hækka støðugt, og játtanin er ikki økt. Hetta er eisini orsøkin til, at tað nú í 2013 bert eru 10 árs­verk heilsufrøðingar til 56 skúlar. Fyribyrgjandi heilsu­tæn­ ast­ur­nar á skúlu­num eru tí smábýttar og tal­ið av heilsu­ frøðingum á skúlu­num, er langt frá nóg mikið, sigur Bjarta Vilhelm, stjóri í Gigni Hon vísir á, at í londunum rundan um okkum, er til­ gongdin øvugt. Her verða heilsufremjandi og fyri­byrgj­ andi fyriskipanir til familjur, smábørn og skúlabørn rað­ fest frammaliga, og til­dømis hevur politiski myndug­ leik­in í Bretlandi tik­ið avgerð um at tvífalda tal­ið av heilsufrøðingum, hetta tí at gransking vísir, at fyri­ byrgj­andi fyriskipanir við heilsu­frøð­ingum, gera ein markant­an mun, í mun til for­eldra­menn­ing, likamliga, sálar­liga og mentala heilsu og trivna hjá børnum og ung­um. Her í Føroyum er í løtu­ ni sera nógv fokus á frá­ boðan­ar­skylduna. Hetta er eisini neyðugt og gott. Men tað er ein trupulleiki, um javnvág ikki er í millum fokus á fráboðanarskyldu og raðfesting av teimum lógar­ ásettu fyribyrgjandi tæn­ast­ um, sum skulu tryggja, at børn og ung ikki liva und­ir um­støðum, sum skaða teir­ra heilsu og menning og fyri­ byrg­ja at tað gerst neyðugt Sterk fyribyrging lof - Fremsta málið er at tryggja, at børn og ung ikki enda við at liva undir umstøðum, ið skaða teirra heilsu og menning. Tí hevur tað so stóran týdning, at vit hava eina góða skipan, ið er før fyri at lofta møguligum trupulleikum í føðingini, sigur Bjarta Vilhelm, stjóri í Gigni Bjarta Vilhelm, stjóri i Gigni