fríggjadagur 3. mai 2013síða 14

Fríggjadagur 3. mai 2013 · Nr. 50 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Veruleikan skulu vit sjálvandi kenna, men hug­ vekj­andi er tó, at um vit nóg ofta vænta tað ringa, endur­taka tað negativa ella tað, vit óttast, kann tað gerast veruleiki. Fordómar kunnu gerast mørk, sum halda okkum aftur og køva møguliga góða úrtøku. Svarið tykist vera, at arbeiða væl við tí tilfeingi, sum er tøkt, seta okkum greið mál og síggja, hvat skal gerast. Tí tað vit vænta, fáa vit. Royndir hjá sálarfrøðinginum Robert Rosenthal vísa á, at endaliga úrslitið ofta er í samsvari við tað, vit vænta ella í samsvar við fordómar okkara. Tað eru tó ikki altíð orðini, sum avgera hetta, men tónalag, andlitsbrá, kropsburður og soleiðis vit samskifta tað, vit vænta av øðrum, sum kann broyta, hvussu tey síggja seg sjálvi, og hvussu vit vænta at tey fara at bera seg at - hetta avgerð eisini motivatión teirra, og hvussu tey mennast. Tað byrjaði við rottum, har Rosenthal setti spurn­ ing við, um vit menniskju kunnu ávirka avrik bæði hjá dýrum og menniskjum við tí, vit vænta av teimum. Í 1960unum gjørdi hann sálarligar royndir, sum vístu, at stytsta leið til dugnaligar rottur – og menniskju – er at vænta nakað positivt av teimum. Hví er tað so? Møguliga, tí tey sum arbeiddu við “klóku” rottunum vóru vinarlig, eggjaðu meira og vóru róligari enn tey, sum arbeiddu við “dølsku” rottunum. Tær klóku fingu eisini viðurkenning, sum í øðrum samanhangi er líkt “pep talk”. Úrslitið gav Robert Rosenthal hug at gera líkn­ andi roynd við næmingum, tí hvat hendir í veru­ leikanum, um lærararnir vænta meir av summum og minni av øðrum næmingunum? Áðrenn ein ávísur bólkur av næmingum byrjaði í nýggjum flokki, við nýggjum lærara, gjørdi Rosenthal intelligensroynd av næmingunum. Um nakrar av næmingunum fingu lærararnir at vita, hóast teir vóru tilvildarliga útvaldir, at her var talan um næmingar við serligum góðum evnum. Árið eftir vísti royndir við somu næmingum, at teir næmingarnir, sum lærarin væntaði nakað positivt av, vístu betri úrslit enn hinir. Hetta verður í dag kallað Rosenthal-effektin. Hóast møguliga veikt grundarlag til gerandisdagin annars, vísir hetta, at heldur enn at síggja veik­ leik­ar, eiga vit at síggja styrkir. Eins og víst varð á, so hevur Rosenthal-effektin ávirkan á menniskju, og tá menniskju mennast í mun til vónir, sum verða sett teimum, er avbjóðingin at arbeitt meir málrættað at byggja upp positivar vónir og fokusera á styrkir. Aðrar kanningar vísa, at menniskju flest heldur tosa um tað lægra, miseydnaða ella veika, men Rosenthal-effektin røkkur óivað nógv longri, og er galdandi í øllum lívsins viðurskiftum, har positivar vónir draga okkum nærri tí, vit ynskja skal henda. Tá ið tosað verður um samfelagsviðurskifti er óivað eitt mark fyri, hvussu ofta vit skulu hoyra t.d., at øll tey klóku antin flyta av landinum, ella ikki flyta heima aftur, og um nøkur ár verður neyvan liviligt her á landi, áðrenn vit fara at trúgva tí. Tí tað vit vænta, fáa vit. Vit kunnu hyggja rundan um okkum, um ikki sjón er fyri søgn? Tóra við Keldu Lærari EYGA MÁLIÐ Vænta nógv og fá meir kjak kjak Lóggáva frá 2010 spennir bein fyri rehabilitering Forsorgarlógin, grein 18b, um hjálparráð, er bygd upp á ein slíkan hátt, at av­leiðingin er, at nógv fólk ikki fáa tey hjálp­ artól og ta servitan innan økið, sum teimum tørvar, fyri at tey kunnu liva eitt virki og inni­ haldsríkt lív. Samstundis sum lóg­gáv­ an frá 2010 spennir bein fyri rehabilitering, ger hon mis­ mun millum fólk og er tí í stríð við ST-sáttmálan um rættindi teirra brekaðu, um­framt at hon skapar eyka um­siting. Fólk á stovni eru fyri mismuni Tá fólk skulu flyta inn á ein stovn, fáa tey eitt bræv frá Hjálp­artólamiðstøðini um at lata inn aftur øll hjálpartól, tey áður hava fingið, meðan tey búðu í teirra egna pri­vata heimi. Hetta inniber til dømis, at eitt fólk við par­kin­sonsjúku, sum nýtir ein »stemmuforsterkara« frá Hjálpartólamiðstøðini, skal lata inn hetta hjálpartól í sam­bandi við flytingina. Ein »stemmu­for­sterkari« er eitt hjálpar­tól, sum hjálpir fólki, hvørs rødd er nógv viknað, at kunna tosa, so onnur hoyra, hvat tey siga. Sambart grein 18b í for­ sorg­a­r­lógini frá 2010 hava fólk, ið flyta inn á stovn, rætt til at taka við sær persónliga til­ lagað hjálpartól. Av tí at ein »stemmurforsterkari« ikki er eitt persónliga tillagað hjálp­ar­ tól, skal tólið latast Hjálpar­tóla­ miðstøðini aftur í sam­bandi við flytingina. Persón­liga tillagað hjálpartól, ið varð­veitast, tá ein flytur inn á stovn, eru t.d. heilt ser­stakir koyristólar til fólk, ið als ongan gonguførleika hava. Í sambandi við flyting á ein stovn skulu ergo- og fysio­ terapeutar á stovninum aftur meta um tørvin á hjálpar­tólum, meðan stovnurin skal taka støðu til, um peningur er til at keypa ella leiga tólini. So er spurningurin um nokk av peningi er oyra­merkt­ur til hetta? Á nógvum stovnum finst harafturat eingin fak­tera­peut­ isk vitan, sum kann meta um hendan tørvin. Hetta er ein trupulleiki, tí júst fólk, ið búgva á al­menn­um stovnum, hava mangan ein kom­pleksan tørv á til­lag­ing­um, hjálpartólum og tera­peut­isku servitanini, sum hoyrir til. Umframt hetta er støðan hjá fleiri, ið flyta inn á ein stovn, at tey mangan ikki megna sjálvi at tosa fyri seg. Í nøkrum førum velja fólk­ ini og/ella tey avvarðandi sjálvi at gjalda fyri tólini ella leiguna av teimum. Tað sama ger seg galdandi, um teimum tørvar hjálpartól fyri at kunna fara á vitjan hjá familju ella fara ein túr aftur at vitja teirra egna heim, sum tey eru farin frá. Á Ráðstevnuni um re­habi­li­ tering, sum Ergo­tera­peut­felagið í Føroyum skip­aði fyri í august í fjør, gjørdu formennirnir fyri norð­ur­lendsku ergotera­peut­ feløgini vart við, at tað er í stríð við ST-sáttmálan um rættindi teirra brekaðu, ið Føroyar undir­ skrivaði í 2009, at før­oy­ingar, sum búgva á stovni, ikki hava somu atgongd til hjálp­artól eins og onnur fólk í samfelagnum, tí at tey so ikki hava somu manna­ rætt­indi sum aðrir borgarar í Før­oyum. Hvussu spennir lógin bein fyri rehabilitering? Tað er góður vilji í Føroyum til at arbeiða fyri lívsgóðsku hjá fólki, sum av ymiskum ávum hava fingið skerdar førleikar. Og hetta seinasta árið er rehabili­tering rættuliga kom­in á dags­skránna her í Før­oy­um. Vit hava hoyrt bæði frá politisk­ari síðu, frá lands­stýrisfólkum og frá stovnsleiðslum, sum fegin vilja vera við til at seta í verk rehabili­tering. Tað seinasta, sum vísir tann góða viljan, er, at Almannaráðið hevur orðað eitt tilmæli um eldrapolitikk, har lyklorðini eru: trivnaður, trygg­leiki og lívsgóðska. Endamálið við rehabili­ter­ ing er, at fólk, ung sum eldri, hóast sjúku ella brek fáa eitt so sjálvstøðugt og virki lív sum møgulig. Tá ein rehabilitering er væl­ eydnað, merkir tað, at fólk fara at fáa minni tørv á stuðul og hjálp í gerandis­degnum, ella als ikki. Fyri at rehabilitering kann eydnast, krevur hetta tó fyrst og fremst miðvísa endurvenjing, umframt samstarv millum al­ mennar stovnar og sek­tor­ar. Eitt annað, sum er týdn­ingar­ mikið fyri at rehabili­teringin skal eydnast, er í flestu førum hjálpartól. Ofta tó bert í av­ mark­aðum tíðar­skeiðum. Og her er tað, at For­sorg­ a­r­lógin, grein 18, í roynd og veru er beinleiðis í and­søgn við endamálið við rehabili­ter­ ing­ini. Lógin sigur nevniliga, at borgarin einans kann fáa hjálpartól frá hjálp­artóla­mið­ støð­ini, um tey hava brek ella varðandi sjúku, so at skilja, at útlit ikki eru til, at heilsustøðan fer at betrast. Í slíkum førum er tað stovn­ urin og/ella skipan­in, sum stend­ur fyri rehabili­ter­ingini, ið skal gjalda hjálpartólini. Og her renna vit okkum aftur í sama trupulleika sum áðurnevnt við fólkum, sum búgva á stovni. Tað vil siga, at atgongdin hjá fólki til at fáa hjálpartól sum part av rehabiliteringini, er treytað av fíggjarstøðuni hjá tí stovni ella tað skipan, tey hoyra undir, tí peningur er ikki oyramerktur. Hetta er ein trupulleiki, ið er forðandi fyri góðari rehabili­ tering. Eitt dømi um hetta er, at um eitt fólk fær eina heilabløðing, sum førir við sær heilaskaða, so krevur hetta drúgva tíð við endurvenjing á sjúkrahúsi, sum er byrjanin uppá eina rehabili­ teringstilgongd. Onkur kann missa førleikan at tosa, og tá er tørv­ur á at finna eitt hjálpitól, sum kann hjálpa teimum at sam­skifta við umverðina. Tað hevur týdning at royna og venja seg við hjálpartólið, með­an fólk eru innløgd, so tey eru før fyri at nýta hesi, tá tey eina­ferð verða útskrivaði til egið heim - óansæð um hetta er á pri­vat adressu ella á stovni. Men hetta ber í flestu førum ikki til, tí sjúkrahúsið ikki hevur pen­ing til hesi í mongum førum kostn­ aðar­miklu hjálpartólini. Tískil fær hetta fólkið ikki neyðugu endur­venj­ing­ina og har­við mis­ eydnast rehabili­teringin. Eitt annað dømi, sum vísir, hvussu lógin er forðandi, er, at um eitt eldri fólk sum part av eini rehabiliteringstilgongd skal hava endurvenjing í egnum heimi, og tað í tí sambandinum er tørvur á hjálpartóli í eitt av­markað tíðarskeið, so skal Eldra­depilin (Heimatænastan) gjalda. Og so er aftur spurningurin, um nokk av peningi er oyra­ merkt­ur til hetta? Dupult og dýrt umsitingararbeiði Ein onnur avleiðing av lógini er, at fleiri lið av starvsfólkum út­ inna somu uppgávu, og harvið verður fíggjar- og starvs­fólka­ orkan nýtt til óneyðuga nógva um­siting heldur enn til aðra tænastu, sum fólk hava tørv á. Um vit lyfta okkum upp og hyggja at hesum ymisku stovn­ um, skipanum og bygnaðum, so síggja vit, at til dømis Hjálp­ar­ tólamiðstøðin, flestu bústovnar og Eldradepilin øll eru partar av Almannaverkinum, sum júst hevur fingið boð um at spara fleiri milliónir tey næstu árini. Í andsøgn við hetta er, at omanfyrinevnda lóggáva før­ir við sær, at fleiri almennir stovn­ ar innan somu skipan skulu brúka fleiri lið av til dømis tera­ peut­um til at meta um sama tørv hjá einum fólki. Soleiðis ger lóggávan beinleiðis tað, at vit við hesum nýta fíggjar- og starvsfólkaorku til óneyðuga nógva umsiting. Hetta er bæði peningur og tíð, ið heldur skuldi verið nýtt til fólkini, ið hava tørv á fakterapeutisku tænastuni. Sum fakbólkur síggja vit, at lóggávan spennir bein fyri tí góða viljanum, sum finst allastaðni í skipanini. Men tað mest syrgiliga er, at fólk fáa eina kenslu av, at eingin sam­anhangur er í tænastunum, tey hava tørv á, umframt at »triv­n­aður, tryggleiki og lívs­ góðska« (tilmæli um eldra­poli­ tikk) tíverri ikki er galdandi. Ei heldur er virðilig viðferð av fólki og vanligt vit og skil galdandi. Niðurstøða Í forsorgarlógini, grein 18b, eru ikki øll fólk líka fyri lógini! Úrslitið av hesi bert trý ára gomlu lógini er soleiðis tíverri, at hon forðar fyri at fleiri av okkara borgarum, sum búgva á stovni, kunnu liva eitt meira virki lív við møguleika fyri betri lívsgóðsku. Umframt hetta er lógin ein beinleiðis forðing fyri góðari rehabilitering! Ergoterapeutfelagið metir, at lóggávan frá 2010, sum bæði spennir bein fyri rehabilitering og ger mun á fólki, er brot á mannarættindi hjá fólki, sum búgva á stovni, og sostatt brot á ST-sáttmálan um rættindi teirra brekaðu, sum Føroyar und­ir­skrivaðu í 2009. Umframt hetta hevur lóggávan eina aðra nega­tiva avleiðing, og tað er, at hon førir til eyka umsiting, ið bæði kostar tíð og pening. Tíð og pening, ið vit kundu nýtt til góða rehabilitering, til gagns fyri bæði tann einstaka og sam­ felagið. Tí ynskir Ergoterapeut­fe­ lagið, at lógin verður endur­ skoð­að! Áheitan á politisku skipanina Ynskja politikararnir í Før­oy­um at tryggja øllum, sum hava tørv á tí, neyðuga endurvenjing og rehabilitering, skulu lóg­ir­nar innan hjálpitólar­økið endur­ skoð­ast. Er politiskur vilji til at end­ ur­skoða og tillaga hjálpar­tóla­ økið og lógirnar innan hjálpar­ tóla­økið, førir hetta við sær at fleiri fólk fáa eitt betri lív. Hetta fer eisini at gera, at fíggjar- og starvsfólkaorka innan hjálp­ar­ tólaøkið verða brúktar rættari, samfelagnum til gagns. Ergoterapeutfelagið heitir á okkara fólkavaldu politikarar um beinanvegin at loysa hend­ an trupulleikan, so tann góði viljin sleppur at virka og eisini Føroyar kunnu liva upp til ST- sáttmálan um rættindi teirra brekaðu. Hetta kunnu vit broyta og gera betri! Eina Andreasen forkvinna Ergo­terapeut­felagið