mánadagur 27. mai 2013síða 27

27 Mánadagur 27. mai 2013 · Nr. 59 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Evnið hevur hugtikið mangan rithøvund, og hetta sæst aft­ur í søguni um Jósef og brøð­ur hansara í 1. Mósebók, í Oliver Twist eftir Charles Dickens frá 18 hundrað talin­ um, í The Hundred Dresses frá 1944 eftir Eleanor Estes, í Gummi Tarzan eftir Ole Lund Kirkegaard frá 1975 og í About a Boy eftir Nick Hornby frá 2002 – bara fyri at nevna nakrar søgur úr ymiskum tíðarskeiðum. Hetta vísir okkum, at happ­ ing, sum í veruleikanum er ein drepandi trupulleiki fyri nøkur, altíð hevur verið ein veruleiki. Happing í bólki Í dag eru vit farin at seta orð á trupulleikan eis­ini vís­indaliga, har ein tann fyrsta nágreiniliga kann­ing­ in um happing varð gjørd í 70u­num av norska gransk­ ar­anum Dan Olweus. Í dag er happing viðurkend sum heims­umfatandi trupul­ leiki fyri nøkur børn, ung og vaks­in. Tað er kanska sjálvsagt, at tosið um happing ofta fer inn um skúlagátt. Har eru stórir bólkar av børnum, øll hava einaferð verið næmingar og upp­livingarnar eru sera ym­ iskar – góðar og minni góð­ ar. Kanningar vísa, at næm­ ingar í happingini hava fleiri ymiskar leiklutir. Teir kunnu vera happarar, teir, sum verða happaðir ella vera eygnavitni. Hugvekjandi upp­tøkur av næmingum vísa, at eygnavitni vóru til umleið 85% av tilburðunum av happ­ ing, men næmingarnir bland­ aðu seg sjáldan fyri at hjálpa tí happaða. Leiklutirnir broyt­ast, og tíverri gerast nakrir næmingar, sum eyg­ leiða, hjálparar ella styrkjarar hjá happaranum, aðrir verða verandi uttan fyri, nakrir ríma, og uppaftur aðrir hyggja passivt at. Bara ein lítil partur ger nakað fyri at verja tann happaða. Hóast tað eru dømi um skúlar, sum hava víst góð úrslit við minkandi happ­ing, so er tað ikki eydn­ast alla­ staðni. Tí stóra av­bjóð­ingin er at taka tað, vit longu vita um happing, og umseta tað til effektiva venjing og vilja frá heimi, skúla og í sam­ felagnum annars. Tosa opið, men tó... Vit eiga at leggja okkum í geyma, at allir trupulleikar í sosialum samskifti ella sam­veru ikki er happing. Tí kann tað eisini vera ein trupulleiki, at aðrir trupul­ leikar, sum næmingar hava, verða flokkaðir sum happing. Tí til dømis, at onkur kennir seg uttanfyri, at onkur hevur trupult við at finna vinir í flokkinum, at næmingar øsa seg í skúlatíð, at næmingar eru bangnir fyri at koma í skúla ella ikki vilja í skúla, er ikki altíð orsakað av happ­ ing. Kann tað hugsast, at tos­ að verður ov nógv um happ­ ing, heldur enn trivnað? Av­gerandi spurningurin er í veruleikanum, hvussu næm­ ingar, sum ikki hava tað gott, skjótt kunnu fáa røttu hjálp­ ina. Neyðugt er at taka við, at næmingarnir, sum einki kenna til happing, gerast ótryggir av at verða lagdir undir at happa – og hetta skapir enn ein trupulleika. Trivnaður fyri næmingar verður m.a. tryggjaður, um foreldur, lærarar og vaksin annars miðvíst arbeiða við at brynja teir til eitt livandi og fjølbroytt lív saman við øðrum næmingum, har teir bæði fáa og geva. Vit kunnu tosa um likamligan og fakligan trivnað, har mat­ ur, svøvnur, fyrireiking til skúla­dagin og samvera er av­ gerandi. Trupulleikin óivað stórur Í Barnaútvarpinum 19. januar varð t.d. upplýst, at umleið 1000-1200 skúlabørn javnan verða happað. Hetta er eitt stórt tal. So kunnu vit sjálvi rokna út, hvussu nógv kunnu skriva og siga sína søgu um teirra upplivingar. Vit eru øll vitandi um, og hava verið tað leingi, at happ­ing er ein veruleiki, og tí eru fakfólk av ymiskum slagi sett av myndugleikanum at ar­beiða við trupulleikanum. Júst tí tørvar okkum eitt fjøl­broyttari kjak við støði í roynd­um og opinleika. Tá fólk siga frá uppliv­ ing­um sínum um happing, eiga vit at fara væl um søg­ urnar. Júst hesar kunnu gera samfelagið meir opið fyri evninum. Tó eigur alt ikki at verða flokkað í ein bólk, tí tá kunnu søgurnar oyðileggja meir, enn tær gera væl. Dirvið hjá summum kann geva øðrum "ósekum" skuldarkenslu fyri nakað, tey als ikki kenna seg aftur í. Ikki komið á mál Komið er ikki á mál, men um vit hyggja at londunum kring okkum, so er happing enn ein veruleiki fyri summi - sjálvt í Svøríki, har tað við lóg er bannað at happa. Hetta sigur okkum, at vit fara altíð at arbeiða við hesum, og vit eiga ikki at billa foreldrum ella næmingum inn, at happ­ ing er ein trupulleiki, sum fólka­skúlin einsamallur kann loysa. Hetta er ein sera samansett avbjóðing, sum allir partar mugu standa saman um. Politiski myndug­ leikin er eitt, men í skipanini er nógv gott fólk, og tað kann undra, at trupulleikin er so stórur, sum fólk siga? Hvør spyr inn til søguna? Vinkulin, har spurnartekin verður sett við søgurnar mangl­ar veruliga. Hetta torir eingin at gera, tí hvør veit, um tað ikki er happing? Trupul­ leikin er nevniliga ótrúliga torførur, har eitt upplivilsi er eitt hjá einum og eitt annað hjá einum øðrum. Menniskju eru so ótrúliga ymisk, har summi eisini hava ymiskar avbjóðingar ella manglandi sosialar førleikar. Fakfólk - hugsi her kanska serliga um lærarar - leggja stóra orku í arbeiðið sítt, sum alt meir gerst ein sosial uppgáva. Hetta kann við nøkrum fáum orðum ella reglum verða traðka undir fótum og geva eina keðiliga kenslu av meiningsloysi, tí tagnarskyldan avlagar eisini kjakið. Trivnaður og virðing í fakligari skipan Saman um tikið er tað trivn­ aður í fakligum umhvørvi, sum fremur tryggar og nøgd­ ar næmingar, har tað hevur stóran týdning, at næmingar við ymiskum avbjóðingunum fáa rættu hjálpina skjótast gjørligt. Hugsi eisini, at neyðugt er við eini hugburðsbroyting hjá teimum vaksnu, sum ávirkar hugburðin hjá børn­ unum. Um vaksin hava virð­ing hvør fyri øðrum og fakligu skipanini, so ávirkar og broytir tað børnini. Støðið á almenna kjak­in­ um má gerast hægri, so tað verður eitt veruligt kjak við dýpd, har fólk oftari seta seg inn í støðuna, so evnið verður lýst frá ymiskum síðum. Um søgan stendur einsamøll, og alt verður flokkað sum sami trupulleiki, er torførari at menna verandi umstøður ella ítøkiliga at greina trupul­ leikan, sum sjálvsagt er neyð­ ugt. Alt er ikki happing kjak Tóra við Keldu Seinastu tíðina hevur nógv prát verið um forskúlar. Nak­rar røddir eru fyri for­ skúlum, meðan aðrar eru ímóti. At tørvur er á einum øðrvísi tilboði til tey seks ára gomlu, enn tað, tey hava í dag, tykist semja tó vera um. Kommunur kunnu seta forskúlar á stovn við heim­ild í fólkaskúlalógini. Lærara­felagið hevur ta greiða støðu, at forskúlar eiga at verða settir á stovn, og at forskúlakunngerðin, sum Mentamálaráðið hevur gjørt uppskot til, eigur at verða lýst. Í londunum kring okkum fara børn í skúla sum 6 ára gomul undantikið í Svøríki og Finnlandi, har tey fara í skúla sum 7 ára gomul. Í Svøríki og Finnlandi er for­ skúli sjálvboðin. Hóast tað ganga meira enn 90% av hvørjum árgangi í forskúla. Í Finnlandi, sum er tað land­ið sum ofta verður tik­ið fram sum fyrimynd, ganga 96% av 6 ára gomlu børn­unum í forskúla. Í Føroyum hava vit roynd­ir við forskúla. Sankta Frans skúli hevur í mong ár skipað fyri forskúla, men seinastu árini hava Leir­ víkar skúli, og frískúlin Keld­an og í fjør Skála skúli eisini skipað fyri forskúla. Tað eru greiðar ábendingar um, at tey børn, sum hava ging­ið í forskúla, eru nógv betur fyri, bæði sosialt og fak­liga, við skúlabyrjan, enn tey, sum ikki hava ging­ið í forskúla. Altjóða kann­ingar stuðla eisini upp undir hesar ábendingar. Í samband við at for­ skúlar verða settir á stovn, metir Lærarafelagið, at tað er av alstórum týdningi, at tað eru útbúnir lærarar og námsfrøðingar, sum starv­ ast í forskúlanum. Og at lærarar og námsfrøðingar fáa somu møguleikar til eftir­útbúgving. Somuleiðis eigur normering av starvs­ fólki í mun til barnatalið at verða hóskandi. Lærarafelagið er av teirri áskoðan, at samstarvið mil­ lum fakbólkarnar báð­ar hepnast best, um lærar­ar og námsfrøðingar í for­ skúl­anum verða javnt still­ aðir, hvat viðvíkur arbeiðs­ umstøðum. Forskúlar eiga at verða settir á stovn Føroya Lærarafelag um forskúlar Herálvur Jacobsen formaður v/ Føroya Lærarafelag Yvirlýsing Tað er ein landaskomm, at almennu pensjónirnar eru vorðnar so lágar, at ikki ber til at liva av teimum. Øll skulu liva og ikki bert ana. Vit krevja av okkara politikarum, at skipað verður so fyri, at allir pensjónistar fáa sømulig livikor. Vit krevja, at tey ið hava minst at liva fyri, fáa í minsta lagi 1.000 kr. eyka um mánaðan. Eldradagurin 2013