týsdagur 11. juni 2013síða 14

Mikudagur 12. juni 2013 · Nr. 66 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 heilsa Lagt til rættis: Vilmund Jacobsen Krabbi hjá monnum og kvinnum Millum danskar menn, sum eru raktir av krabbameini, eru flestu raktir av prostatakrabba, lungnakrabba, tjúktarmskrabba, krabba í bløðru og landrás og krabba í endatarmi. Millum kvinnur liggur bróstkrabbi ovast, og síðan koma lungnakrabbi, tjúktarmskrabbi, móðurmerkjakrabbi og húðkrabbi. Kelda: helse.dk vilmund@sosialurin.fo Kemoterapi er ein medisinsk viðgerð. Sjúklingurin verður viðgjørdur við heilivági, ið hevur evni, sum drepa krabba­kyknur. Heilivágurin ger, at kyknurnar ikki kunnu deila seg, soleiðis at krabba­ knúturin sleppur at veksa. Í stuttum kann sigast, at kemoviðgerð ger skaða á krabbakyknur, meðan frísku kyknurnar endurbyggja seg sjálvar eftir viðgerðina. Evnini í kemo virka ym­ iskt á krabbakyknurnar, sum verða órógvaðar í ym­iskum stigum. Tí er vanligt, at evnini í viðgerðini eru ymisk fyri, at úrslitið á tann hátt kann gerast hitt besta. Kemoterapi verður sum oftast givið úr eini slangu, sum verður førd inn í eina blóðæðr. Ymisk hjáárin Tá sjúklingur fær kemo, virkar viðgerðin eisini á frísku kyknurnar. Men, frísku kyknurnar hava - í mun til krabbakyknur - evnini til at endurbyggja seg aftur. Hetta skulu tær hava tíð til. Tí ber ikki til bara at geva kemo í stórum nøgdum fyri at týna krabbakyknur. Skulu frísku kyknurnar megna at fylgja við, er neyðugt við steðgi millum viðgerðirnar. Sjúklingar, sum verða viðgjørdir við kemo, fáa ofta eina røð av hjáárinum. Hetta kann eitt nú vera kvalma, og sjúklingar kunnu eisini spýggja. Summi føla seg maktarsleys og illa til passar, og tey eru eisini mong, sum missa hárið. Orsøkin til, at sjúklingar missa hárið, er, at viðgerðin skaðar kyknurnar í hárrót­ unum. Vanligt er, at hárið byrjar at veksa út aftur einar tveir mánaðir eftir, at viðgerðin er liðug. Av tilvild Tað var av tilvild, at funnið varð fram til kemoviðgerð móti krabba. Vit skulu heilt aftur til krígstíðina fyri at finna svarið upp á, hvussu funnið varð fram til, at krabbamein kann viðgerast við heilivági. Bæði undir fyrra og seinna heimsbardaga varð sinnopsgass brúkt sum kem­ isk vápn. Seinni, tá líkskurður varð gjørdur av fólki, sum doyðu av sinnopsgassi, varð funnið fram til, at líkini høvdu eitt óvanliga lágt tal av hvítum blóðlikamum. Í umleið 1940 fekk ame­ri­ kanska verjumálaráðið tveir farmaceutar at kanna hesi viðurskifti nærri. Eftir at ein røð av væleydnaðum roynd­ um vórðu gjørdar við mús, royndu hesir báðir farma­ ceutarnir at viðgera ein sjúk­ ling, ið hevði krabbamein. Henda viðgerðin gekk eisini rættiliga væl. Nógvar royndir seinni kundi staðfestast, at krabba­ mein eisini kann viðgerast við heilivági. Nøkur ár seinni – í 1965 – hendi enn eitt framstig við kemoviðgerðini. Nú varð funnið fram til, at krabba­ kyknur kunnu broyta seg og gerast mótstøðuførar mót­ vegis kemoterapi. Men, nú varð so eisini funnið fram til, at um fleiri ymisk evni vórðu blandað saman, var betri møguleiki fyri at avmarka mótstøðuføri hjá krabbakyk­ nunum. At yvirliva Menningin av medisinsku viðgerðini hevur gjørt lívið nakað lættari hjá nógvum krabbameinssjúklingum, og viðgerðin ger møguleikan fyri at yvirliva sjúkuna nógv størri. vilmund@sosialurin.fo Hvat er kemoterapi? Tað var av tilvild, at funnið varð fram til kemoviðgerð móti krabba. Vit skulu heilt aftur til krígstíðina fyri at finna svarið upp á, hvussu funnið varð fram til, at krabbamein kann viðgerast við heilivági Tað er ikki nóg mikið við avslappandi túrum til gongu ella á súklu í undan­brekku. Nei, tað er pulsurin, sum skal upp - helst í ein hálvan tíma ella so um dagin. Vinningurin við rørslu er stórur, og eitt nú gerst vandin fyri krabbameini munandi minni. Tey, sum longu eru rakt av krabbameini, hava eisini fyri neyðini at røra seg. Rørsla kann neyvan lekja krabbamein, men rørsla kann halda sjúkuni aftur, soleiðis at krabbin ikki breiðir seg - ella at hann breiðir seg við minni ferð enn annars. Kelda: Sygeplejersken nummar 06 (2013). vilmund@sosialurin.fo Rørsla minkar um vandan fyri krabbameini Pulsurin skal upp ein hálvan tíma hvønn dag ella so, um tú skalt minka um vandan fyri krabbameini Hóast nógv grilla um summarið, og grillmatur gjarna smakkar óføra væl, er tað sambært heima­ síðuni medicin.dk ikki heilt vandaleyst at grilla. Kanning vísir, at áðr­ enn matgerðin yvirhøvur er byrjað, koma nógv - serliga menn, men eisini børn og húsdjór - til skaða við tað, at tey brenna seg, tá kynt verður í grilluni. Hvørt ár enda soleiðis millum 300-350 fólk á skaðastovum í Danmark við brunasárum, harav eini 15-20 við álvarsomum sárum. Í nógvum førum er tað flótandi sprit ella tendr­ ingsvæta, sum eru orsøkin til óhappini, tá kynt verð­ ur í grilluna. vilmund@sosialurin.fo Fleiri brenna seg Sjúklingar, sum verða viðgjørdir við kemo, fáa ofta eina røð av hjáárinum Orsøkin til, at sjúklingar missa hárið, er, at viðgerðin skaðar kyknurnar í hárrótunum