hósdagur 25. juli 2013síða 18

Fríggjadagur 26. juli 2013 · Nr. 85 18 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 nøvn Verandi støða ein stórur vansi Tí vit eru í eini óskiljandi hvørki-støðu, har vit hvørki eru sjálvstøðugt land í uttan­ ríkis­politiskum høpi, og heldur ikki eru part­ur av øðrum landi og sam­veldi. Henda støða er ein stórur vansi fyri menn­ ing­ar­møguleikar okkara sum land og fólk. Stundin er fyri langari tíð síðan kom­in til, at heimtaka fullu ábyrgd­ina, eitt nú, av tí sera týðandi utt­ anríkispolitikki før­oyinga. Danmark útveitir utt­ an­ríkispolitikk til ES Í dag lata vit donskum mynd­ ug­leikum ábyrgdina av okk­ara uttan­ríkis­poli­tikki, sam­stundis sum Danmark letur stóran part av teirra uttan­ríkis­politikki víðari til Europe­iska Sam­veldið (ES) at avgera. Hetta hvørki er ella verð­ur ein hald­b­ær støða fyri føroyingar. Tá Føroyar samstundis ikki eru limir í ES, og støð­ur gerast til veruleika, har ES (og harvið eisini Dan­mark, ið umsitir okk­ ara uttan­ríkispolitikk) hevur onn­ur áhugamál enn vit, og vil áleggja okkum hand­ils­ boy­kott, tá gerst støðan heilt margháttlig. Mótstríðandi áhuga­ mál millum danskt/ ES vinnulív og føroyskt vinnulív Vit hava øll eygleitt, hvussu danska pelagiska vinnan so sera greitt hevur boðað al­ment frá, at hon ynskir at før­oyingar verða revsaðir fyri, at krevja tey rættindi, ið vit hava fullan rætt til í egnum landi og sjóøki. Eisini hava hesi somu umboð fyri donsku vinnuna verið á fundi við ES og kommisserin fyri fiskivinnumál – Mariu Dama­naki – og greitt henni frá teirra støðu til málið. Samstundis fráboðar danski ráðharrin, at teirra em­bætisfólk fara at atkvøða ímóti handilsboykotti mót­ vegis føroyingum, men at tey polit­iskt og í praksis fara at fylgja meirilutanum í ES, og fremja handilsboykott mót­ vegis føroyingum í verki. Júst sum pelagiska vinnan í Dan­ mark og í ES ynskir. Danmark umboðar donsk áhugamál – ikki føroysk Tað er so sera týðiligt at frá­ boð­anin hjá danska ráðharr­ anum bert er til fyri at sissa føroyingar. Hví mundi danski forsætisráðharrin, Helle Thor­ ning-Schmidt, eisini velja at koma til Føroya og mitt í hesari politisku orrustuni ? Hon skal sjálvandi vera vælkomin á vitjan, men ongin ivi er um, at talan er um ein sjónligan politiskan “sjarmu offensiv”, ið kravdist nú danska stjórnin fer at fremja handilsboykott mót­vegis føroyingum, og enn­ tá stongja havnir fyri før­oysk­ um skipum. Støðan er, enn sum áður, so sera greið. Danska stjórnin stuðlar danskari vinnu – ikki føroyskari. Alt ov lítið gjørt frá danskari síðu Um Danmark vildi forðað átøkum móti Føroyum, so varð hetta málið sett fram sum eitt aðalmál frá donsku stjórnini mótvegis ES fyri langari tíð síðan. So hevur als ikki verið. Hví hevur danska stjórn­ in ikki fyri langari tíð síð­an víst ES til rættindi før­oy­inga í egnum sjóøki, og hótt ES við altjóða hav­rættar­dóm­ stól­inum og gerðarrætti? Og hví hevur danska stjórnin ikki virkað eins hart fyri, at Før­oyar hava rætt til síni kravdu fiskirættindini í egn­ um sjóøki, eins væl og danska stjórnin hevur stríðst fyri, at Dan­mark skuldi spara 1 mia. í lima­gjaldinum til ES ? Hetta seinna var jú eitt mál, ið varð sett ovast á uttanríkispolitisku dags­skránna. So hevur als ikki verið viðvíkjandi hand­ils­boy­ kotti mótvegis Føroyum. Tapið fyri Føroyar av hand­ilsboykotti kann gerast lutfalsliga so ómetaliga nógv størri enn henda 1 mia. fyri danska búskapin, men hevur hóast hetta als ikki fingið somu raðfesting. Bara tað, at danska stjórn­ in longu hevur frá­boð­að, at Danmark fer at stongja hav­ nir mótvegis før­oysk­um skip­ um, um ES sam­tykk­ir hand­ ils­boykott og havna­stongs­ul, sigur ikki so lítið. Hví skal ES kenna seg trýst at steðga við ætlanunum um handilsboykott ? Neyðugt við fullum limaskapi í altjóða samfelagnum Støðan í dag er alt ann­að enn nøktandi. Tí av óskilj­andi orsøkum, hava før­oy­ing­ar latið døn­um ræðið á før­oysk­ um utta­n­ríkis­poli­tikki. Hetta merkir, at Før­oy­ar og før­oy­ ingar hava sera av­mark­aðar møguleikar at nýta tey am­ boð og teir møgu­leikar sum fullur lima­skapur í Sam­eindu Tjóð­um (ST), Altjóða hand­ ils­felagsskapinum (WTO), Norð­ur­landa­ráð­num, Arkt­ iska Ráð­num, Altjóða Hvala­ veiðu­felags­skapinum og øðr­ um felags­skapum vildi giv­ið okkum. Altjóða felags­skapir, ið høvdu givið okkum rætt­ indi, amboð, møguleikar í altjóða høpi. Hartil koma allir hinir møguleikarnir, ið høvdu fylgt við sjálvstøðugum al­ tjóða limaskapi, eitt nú full­ur limaskapur í OL og Euro­vision. Hetta hevði verið ein ómeta­ liga góð markn­aðar­føring av Føroy­um og før­oysk­um vør­ um og tænastum, umframt ein lopfjøl og stórur menn­ ingar­møguleiki fyri føroyskan ítrótt og tónleik. Framtíðin er Føroyar – ikki “Kongeriget Danmark for så vidt angår Færøerne” Í staðin er tað í dag Danmark og danska stjórnin, ið vegna okkum, skal samskifta við altjóða felagsskapir so sum ST og WTO. Sjálvt tá Dan­ mark og Føroyar eru ósamd og hava mótstríðandi áhuga­ mál, so umboða vit ikki okk­ um sjálvi. Tað hava vit eitt nú sæð dømi um í Altjóða Hvalaveiðufelagsskapinum, og síggja tað aftur í silda- og makrelmálinum. Um málið um silda- og makrelósemjuna endar hjá altjóða dómstóli, so verða tað ikki Føroyar, ið stevna ES. Tað verður Danmark – ið vegna “Kongeriget Danmark for så vidt angår Færøerne” – ið stevnir ES og harvið eis­ ini stevnir “Kongeriget Dan­ mark”, ið er ein partur av ES. Ikki undarligt, at danska stjór­ nin ikki hevur ynskt at fara rættarvegin, tá tey á ein hátt, stevna sær sjálvum. Ein heilt undarlig støða, ið sjálvandi er til vansa fyri okk­ um. Føroyar mangla ein greið­ an samleika í altjóða høpi. Vit eru ikki Føroyar og vit eru ikki Danmark. Vit eru “Kongeriget Danmark for så vidt angår Færøerne”. Hetta gevur onga meining. Hví velja hesa loysnina? Er nakar føroyingur, ið held­ur hetta vera í lagi ? Ólógligt ES boykott? Vit skulu hartil als ikki góð­ taka at virka undir hand­ils­ boykotti frá ES og Dan­mark. Verður fráboðaða hand­ils­boy­ kottið til veruleika, eiga vit at nokta at samráðast so leingi hetta eru í verki. Tí undir tílík­ um umstøðum ber als ikki til at samráðast sum javn­bjóðis partar. Tað er eisini sera ivasamt um ES hevur rætt til, sam­bært altjóða lóggávu, at fremja tey átøk, ið ætlanin er at fremja. Alt ov lítil samanhangur (proportionalitetur) er mill­um hending og avleiðing­ar­nar av fráboðaðu átøkunum. Hartil kemur, at Føroyar og føroyingar hava fullan altjóða rætt til at gangnýta tað tilfeingið, ið er í okkara sjóøki. Samstundis sum vit hava skyldu at samráðast um ferðandi fiskastovnar við stranda­londini. Hetta hevur verið roynt tá umræður sild, men hevur ES higartil noktað at samráðast um nýtt býti. Í makrelmálinum hava nøkur samráðingarumfør verið, men ikki viðvíkjandi sildini. Tí er tað ES, ið hevur brotið samráðingarrætt føroyinga, og altjóða rættindi okkara til samráðingar tá umræður sild, og tað er vegna sildina, ið ES nú ætlar at seta í verk handilsboykott. Mangla strategiskan langtíðar uttanríkis­ politikk Tað eru tó fleiri partar í hes­ um máli, og eiga vit okk­ara leiklut. Føroyingar mugu og skulu duga betur at fremja ein langtíðar uttan­ríkis­ politikk, ið hevur til enda­máls at røkka teimum mál­um, ið vit ynskja, m.a. tá um­ræður fiskirættindi. Framyvir verður tað vón­ andi so, at tá vit meta okk­um eiga størri lut í ávísum fiski­ rætt­indum, eigur ein miðvís og støðug hækking av okkara krøvum til rætt­indi/kvotur – eitt nú av makreli og sild – at verða sett fram í strandalanda sam­ráð­ing­un­um yvir eitt ára­ mál. Sjálvandi saman við sera væl grundaðum vísindaligum til­fari, ið Havstovan skal fáa neyðuga tilfeingið til at fáa til vega. Harvið sleppa vit í fram­ tíðini undan eins ógvusligum hækkingum í krøvunum, sum vit síggja tá umræður sild og makrel í dag, har krøv okkara eru hækkað úr 4% uppí 15% av samlaðu makrelkvotuni, og úr 5% upp í 17% av samlaðu silda­ kvotuni so at siga í einum. Hartil er ongin ivi um, at tað hevði gagnað við meira strategiskum samstarvi tvørt­ urum landamørk. Flestu lond gera tað tey kunnu fyri at røkja egin áhuga­mál, men ofta gagnar tað fleiri londum, um hesi ganga saman í eitt stra­teg­iskt langtíðar sam­ starv. Tí skuldu vit sjálvandi fyri langari tíð síðan fingið eitt skipað samstarv við hini londini, ið eisini eru í sam­ ráðingum mótvegis ES. Eitt nú Ísland, Grønland og Rusland. Hesi lond fylgja í hesum døg­ um neyvt við, hvat ES ger mót­vegis Føroyum í løtuni. Ongin ivi er um, at ongi av hes­um londum vilja finna seg í handilsboykotti frá ES, bara tí ES ikki fær júst tað, ið sam­ veldið vil, og enntá uttan at royna samráðingarvegin til fullnar. Vit kunnu tí í ávísan mun fyribyrgja at líknandi støður, sum núverandi støðan, end­ urtaka seg í framtíðini, við einum strategiskum lang­tíð­ ar uttanríkispolitikki, og eini sam­svarandi vísinda­lig­ari uppraðfesting. Heimtøka av uttan­ ríkispolitikki á Ólavsøku Hetta málið hevur stóran skund. Tí fyri hvønn dag, ið vit útseta avgerðina gerst kost­naðurin enn størri fyri all­ar føroyingar og føroyskt vinnu­lív. Um landsstýrið og sam­ gongan ynskja tað besta fyri føroyingar, føroyskt vinnu­lív og føroyska sam­felagið – bæði nú og framyvir – eigur í minsta lagi mál um heimtøku av uttan­ríkis­politikki før­oy­inga, at verða lagt fyri Løg­tingið á Ólav­søku. Sam­stundis má sokall­aða “uttan­ríkispolitiska heim­ildarlógin” setast úr gildi. Um samgongan ikki leggur málið fram, so vil Tjóðveldi gera hetta – einaferð enn. Síðan má Løgtingið velja um føroyskur uttan­ríkis­poli­ tikkur framhaldandi skal verða framdur av donsku stjórn­ini og ES, ella um før­ oy­ingar og landsstýrið skulu stjórna egnum uttan­ríkis­ poli­tikki vegna føroyingar, før­oyskt vinnulív og føroyska samfelagið. Veruleikan framum undanførslur Allar tær vanligu undanførsl­ urnar um, at hetta ikki ber til vegna lóggávu, eitt nú donsku grundlógina, eru bert politiskar undanførslur. Tí uttan mun til um flokkar eru ymiskir á máli um, hvørt henda lóg er galdandi fyri Før­ oyar, so er veruleikin tann, at Danmark hevur latið stóran part av teirra sjálvræði og utta­ nríkispolitikki til ES. Tí eigur ongin forðing vera fyri, at lata føroyskan uttan­ríkispolitikk til før­oy­ingar sum skjótast. Heim­tøka av ábyrgdini av før­ oysku undirgrundini og egnar føroyskar fisk­i­vinnu­sam­ráð­ ing­ar eru eisini mál, ið eru lýs­ andi dømi um, hvussu tað ber til at víðka eina lógar­tulking - um vilji er til hetta. Nú er tann stundin ... Landsins leiðsla má “vakna” nú. Má lata eyguni upp og síggja, at verandi uttan­ríkis­ politiska støða føroyinga er fullkomiliga óhaldbær og til stóran vansa bæði fyri fólk, vinnu og samfelag. Alneyðugt er, at taka ítøki­ lig stig fyri at broyta støðuna. Um hetta ikki hendir, so hava vit ikki eina leiðslu, ið røkir áhugamál føroyinga til fullnar. Tað sum krevst er ein leiðsla, ið “vaknar” og frem­ ur hetta framstig í verki. Tí sjálvandi skal uttan­ríkis­ politikkurin hjá føroyingum ikki verða rikin av ES og Dan­ mark, men av landsins leiðslu her í Føroyum. Kristina Háfoss Løgtingskvinna fyri Tjóðveldi Vilt tú, at ES og Danmark reka uttanríkispolitikk vegna Føroyar? Sild og makrelur. Helst tvey orð, ið hava verið tey oftast nevndu í miðlunum undanfarnu mánaðarnar, og hetta er ikki uttan orsøk. Tí talan er um ovurstór virðir fyri land, vinnu og fólk – fyri okkum øll. Men hetta málið er eisini so ómetaliga nógv meira enn fiskur og fíggjarlig virðir. Tí silda- og makrelmálið hevur eisini týðiliga avdúkað sera óhaldbæru støðu Føroya uttanríkispolitiskt.