mánadagur 5. august 2013síða 28

Mánadagur 5. august 2013 · Nr. 88 28 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Sexuelt misbrúk av børnum er øðrvísi enn onnur lógarbrot Røðan, sum Rigmor Dam, løgtingskvinna helt á Tinghúsvøllinum leygardagin í sambandi við kravgonguna hjá »Verjið Børnini« Rigmor Dam løgtingskvinna Fyrst fari eg at takk tykkum fyri at skipa fyri hesum til​ taki​num. Tað er áhaldandi neyðugt at varpa ljós á hetta, fyri okkara samfelag, so sára mál. Einans soleiðis kunnu vit, bæði sum offur, familjur og land koma víðari. Tit eru djørv at prika hol á eitt so eymt mál sum seksuelt mis​brúk av børnum. Tað krev​ ur dirvi at vera djørv, og prís​ urin kann gerast høgur. Tíbetur standa nógv fólk saman um málið, so persónligi prís​ur​in ikki verður ov høgur fyri hin einstaka. Her mugu vit standa saman sum fólk. Lat meg leggja fyri við at vísa á, at vit í løg​tingi​ num samstarva tvørt​ur um floksmørk við teim​um tiltøkum, sum eru í umbúnað – líka frá broyt​ing​um við​ víkj​andi frá​boð​an​ar​skyldu​ ni í barnaverndarlógini til at seta á stovn Barnahús og at seta í verk heildarætlan fyri kynsliga misnýtslu av børn​um, sum Annika Olsen greiddi frá í síni røðu. Hetta evn​ið er ov týdningarmikið til flokspolitiskt agg og sjálvprofilering. Siðilig og saklig! Ein hin fremsta avbjóðingin er at fara siðiliga og sakliga til verka, so stríðið móti sexuell​ um misbrúki av børnum fær eina so breiða undirtøku sum til ber. Vit mugu fyri alt í verðini sleppa undan eini heksajakt, har ósek verða hongd út. Vit hava upplivað tað her heima, og man upplivdi í eitt nú USA, har óteljandi ósek fólk, fólk - foreldur, ommur og abb​a​r - vórðu handtikin og dømd, tá hol kom á búldina har yviri fyrst í 80’unum. So nú er at standa saman, halda høvdið kalt og hjartað heitt. Tí seinastu árini hava vit verið vitni til óteljandi mál um sexuelt misbrúk av børn​ um í Føroyum. So nógv, at man av røttum øtast! Men tað, sum serliga ger seg galdandi her í Føroyum er eisini, at hetta er eitt evni, sum til allar tíðir hevur verið dult sum mannsmorð, eitt tabu, sum hol nú er komið á. Eins og katólska kirkjan, har beinagrindirnar nú rapla úr skápunum, vóru Før​oy​ar fyri fáum áru síðan eitt siðbundið og mans​dom​ i​n​erað samfelag, har bleytu virði​ni, kenslur, sexualitetur, kvinnu​virði og barnavælferð komu í aðru røð, meðan “roysni og brøgd at gera, teim​ um á hjarta lá”. Har var ikki lukkuligt at for​telja tað, um tú hevði verið fyri kynsligari misnýtslu, tí tá rykkir tú teppið undan øll​ um - ja, tú skuldi skammað teg at tosa soleiðis um vaksin fólk, nú vit akra høvdu tað so gott! Í dag er evnið fyrn​ing​ar​ freist​in, sum Turið Debes Hentze greiddi frá um í áni. Eg skilji væl, at vit hava fyrn​ing​arfreistir í rættar​ skipan​ini. Hetta snýr seg um rættar​trygd, um orsøkirnar til, at vit revsa fólk, og at tað kann verða ómetaliga torført at prógva eitt brotsverk, sum árni líða, og tí verður tað orð móti orði. Fólk verða tíbetur ikki dømd eina út frá eini vitnis​frá​greiðing einans í okk​ara parti av heiminum. Eisini hevur atlitið til offrið vigað tungt í mun til hetta við at koma víðari í lívinum. Also, at man ynskir at verja fólk ímóti at brúka óneyðuga nógva orku til at spekulera upp á at melda eitt mál, sum í flestu førum ikki kann prógvast, og tí mest sann​líkt fellir burtur. Øðrvísi her! Men her haldi eg tó, at mál sum seksuelt misbrúk av børn​um er øðrvísi enn onn​ ur lógarbrot, og meti tí, at vit eiga at hyggja upp á fyrn​ing​ ar​freistina í sambandi við heildarætlanina um kynsliga mi​snýtslu av børnum. Her er tann sálarligi part​ ur​in, at børnini ofta eru kenslu​liga bundin av mis​ brúkara​num, og at børn ofta for​trongja tað ræðuliga fyri at yvir​liva, og at tað so kemur fram aftur fleiri ár seinni, ella tá tey sjálvi gerast foreldur. Her er tað mentanarliga, sum merkir, at hesi mál skaða bæði tann seka, familjurnar, bygd​ina, samkomuna – ja, tað samlaðu heimsmyndina av ein​um tryggum og kerligum um​hvørvi, sum vit so gjarna vilja varðveita. Og tí eru hetta mál, sum eru serliga torfør at fara til løgregluna við. Her er skommin, sum merk​ir, at nógv børn og ung halda seg vera viðsek í brotsgerðunum. Tey skamm​ ast kanska av at tey ikki steðg​aðu misbrúkinum, ella av, at tey vóru við upp á tað. Her er familjustøðan sum ger, at offrini ofta rakna við, tá tey sjálvi gerast foreldur, og vilja verja síni egnu børn móti einum misbrúkara í familju​ni, og tí meta tey, at tíð​in nú er búgvin at avdúka og melda viðkomandi, fyri at steðga misbrúkinum í familju​ni. Og her er tíðarrákið, sum mer​k​ir, at fólk hvønn einasta dag verða meira upplýst um, at seksuelt misbrúk av bør​n​ um er ikki í lagi, og at til ber at fáa hjálp at koma víðari, eitt nú gjøgnum KRIS. Hetta merkir eisini, at mong vaksin fólk í dag liva við djúpum, ólekjandi sárum, í mongum førum í útlegd, tí tað hevur kostað so nógv at vera offur fyri misbrúki. Bæði í mun til tilknýti til arbeiðs​ marknaðin, partn​ar​ar, børn, heilsu​støðu og vandanum fyri rús​misnýtslu. Tað kann vera torført at koma víðari í lívinum, um eitt menniskja ikki fær tikið málið um kynsliga misnýtslu upp – kanska saman við øðr​ um offrum fyri sama gern​ ings​manni. Bæði fyri at forða fyri endurtøkum og fyri at fáa uppreisn. So samanumtikið ber til at siga, at okkurt talar fyri, at brotsverk, sum snúgva seg um seksuelt misbrúk av børn​um eiga at verða mett øðr​vísi enn onnur brotsverk her í Føroyum. Tí eiga vit av​ gjørt at hyggja upp á hetta økið, nú farið verður undir at gera eina heildarætlan um kynsliga misnýtslu av børnum. Sum við so mongum øðr​ um truplum málum er upp​ lýs​ing vegurin fram. Fyrsta stigið er tikið við at tøgnin nú er brotin. Vit skulu læra børn okkara at siga frá, og vit skulu sjálvi gerast betri til at boða frá, um vit gerast varug við, at eitthvørt ikki ruggar rætt hjá einum barni. Vit skulu venja okkum við at seta orð á kenslur og læra børnini at seta mørk, so ongin vaksin slepp​ur at gera seg inn á tey. Eisini skulu vit bjóða vaks​ num við seinárinum betri sálar​frøðilig tilboð. Her hava vit øll eina ábyrgd, sum vit, við at fara skyn​s​amt, sakliga og siðiliga til verka, kunnu vera við at lyfta í felag. Fyrningarfreistin er ikki gald​andi fyri dráp, men fyri kyns​liga misnýtslu. Tá tú ger teg kynsliga inn á eitt barn, sløkkir tú lívs​ neystan í eygunum á barni- num. Tú rænir tað óspilta og álitis​vekj​andi í sinninum á barni​num. Tú plantar ótta og vónloysi í huga​heimin á barninum. So tað kann væl vera, at tú ikki tekur lívið av barninum - tú fert fetið víðari, og frátekur barni​num tað dýrabarasta av øll​um: Rættin at liva!