mikudagur 5. mai 2004síða 2

2 Nr. 85 - 5. mai 2004 Nr. 85 - 5. mai 2004 3 UTTAN ÚR HEIMI Ikki til al-Qaeda Myndugleikarnir í Norð- urkorea fara ongantíð at medvirka til, at yvir- gangsfelagsskapurin al- Qaeda fær kjarnorku- vápn. Tað sigur næstovasti leiðarin í norðurkore- anska stýrinum, Kim Yong-Nam, í samrøðu við bretska blaðið The Financial Times. Hann sigur, at Norðurkorea hevur rætt til at selja rakettir av landinum fyri at fáa fatur á fremmand- um gjaldoyra, men tá tað snýr seg um tilfar til kjarnorkuvápn, fer Norð- urkorea ongantíð at sam- skifta við al-Qaeda ella líknandi felagsskapir, sigur hann og leggur aft- urat, at Norðurkorea ætl- ar sær ikki at líða somu lagnu sum Irak. Norðurkoreanski utt- anríkisráðharrin, Paik Nam-son, sigur við Financial Times, at hann Norðurkorea fordømir yvirgang. Um viðurskift- ini við USA sigur hann, at Norðurkorea við fegið hava góð viðurskifti við amerikanararnar og hev- ur eisini tørv í slíkum vinarlagi við teir. AP veksur Fyri fyrstu ferð í trý ár fær norski Arbeiðara- flokkurin undirtøku frá meiri enn 30 prosent av teimum norsku veljarun- um. Ein meiningakanning, sum blaðið VG og sjón- varpið TV2 hava latið gera, vísir, at 30,5 pro- sent av teimum spurdu høvdu atkvøtt fyri Ar- beiðaraflokkinum, var val til Stórtingið nú. So stóra undirtøku hevur flokkurin ikki havt síðani í apríl í 2001. Jens Stolt- enberg, floksformaður, sigur við VG, at tann veksandi undirtøkan hjá flokkinum er ein ábend- ing um, at flestu norð- menn vilja hava ein ann- an politikk. Framburðsflokkurin er framvegis tann næst- størsti í Noregi. Í kann- ingini fær hann 18,0 pro- sent og er beint framman fyri Høgra, sum fær 17,5 prosent, meðan Sosial- istiski Vinstraflokkurin fær stuðul frá 16 prosent- um av teimum spurdu. Kristiligi Fólkaflokkurin hjá Kjell magna Bonde- vik, forsætisráðharra fær seks prosent. Eingin royking Indiska stjórnin hevur samtykt at banna royking á øllum almennum støð- um, samstundis sum hon ætlar sær í hernað ímóti tubbaksverksmiðjum, sum í lýsingum eggja børnum og ungum til at festa sær í. Sum er eru tílíkar lýsingar loyvdar í India. Heilsumálaráðharrin í landspartinum Mahara- shtra sigur við BBC, at endamálið við átakinum ímóti tubbakslýsingun- um er at verja tey ungu, tí tað ræður um at hjálpa teimum komandi ættar- liðunum, sigur hann. Fyribils er ætlanin at fáa roykibannið á almennum støðum at virka, og myndugleikarnir í teim- um einstøku landspørt- unum hava fingið boð um at seta lógina í verk innan tríggjar mánaðir. Tey, sum bróta lógina, fáa bót. Kanningar hjá indisku heilsumyndugleikunum hava víst, at 208 milliónir indarar roykja ella snúsa. Selja meiri rúsdrekka Seinasta heyst lækkaði avgjaldið á brennivíni og sigarettum í Danmark, og hevur fingið danir at keypa meiri brennivín og sigarettir, skrivar Politik- en. Sambært blaðnum keyptu danir 15 prosent fleiri sigarettir í januar ársfjórðingi í ár enn somu mánaðir í fjør, men brennivínssølan er vaksin uppaftur meiri - heili 40 prosent samanborið við tríggjar teir fyrstu mán- aðarnar í 2003. Ein orsøk til hetta er ivaleyst, at tá avgjøldini lækkaðu, fall prísurin á einari vanligari brennivínsfløsku góðar 40 krónur, so í dag ber væl til at fáa eina fløsku fyri einar 80 krónur í handlunum. Samstundis fall prísurin á sigarettum, so ein pakki nú kostar niðan fyri 30 krónur. Tað er tó ikki vist, at danir drekka alt brenni- vínið, sum teir keypa. Leiðarin á einum rús- drekkahandli í Odense sigur við Fyens Stiftstid- ende, at nógvir danir, sum fyrr fóru suður um týska markið at keypa brennivín, keypa tað í Danmark nú. Samstundis vísir tað seg, at munandi fleiri norðmenn og sviar koma til Danmarkar at keypa sterkt nú, sigur hann. Tað finnast fleiri hundrað myndir av irakum, sum verða illa viðfarnir og misnýttir í Irak, siga bretskir hermenn. Í øðrum førum hava bretskir hermenn nýtt framferð, ið kann roknast sum krígsbrotsverk IRAK Árni Joensen fartekst@mail.dk – Er heimurin skelkaður av hasum myndunum, áttu fólk at sæð alt hitt. Hatta er bara toppurin av ísfjallin- um. Tað siga bretskir her- menn, sum vilja vera við, at nógvir irakar eru illa við- farnir og misnýttir í bretsk- um fangalegum í Irak. Teir siga, at hermenninir hava fleiri hundrað myndir av irakskum fangum, sum verða píndir ella misnýttir, og at hermenninir hava býtt myndirnar sínamillum. Ein av hermonnunum sigur við blaðið The Daily Mirror, at kanska vita teir bretsku yvirmenninir ikki, hvat hendir, men allir hermenninir vita tað, sigur hann. Kortini kann tað gerast trupult hjá herleiðsl- uni at finna øll prógvini, tí nógvar myndir eru seinni fyribeindar, sigur hermað- urin. Summir bretar vilja vera við, at myndirnar, sum vísa bretskar hermenn fara illa við irakskum fangum, eru falsaðar, men tað avsanna hermenninir, sum hava latið The Daily Mirror myndirnar. – Hetta er veruliga hent, og myndirnar eru ektaðar. Vit standa við hvørt orð, sum vit hava sagt, siga teir við blaðið. Krígsbrotsverk Ein yvirmaður í bretska herinum í Irak hevur váttað fyri sjónvarpsstøðini ITV, at nógvir irakskir fangar hava verið fyri ágangi, og hann sigur seg hava hoyrt hermenn siga frá tilburð- um, ið mugu roknast sum krígsbrotsverk. Millum annað verður sagt frá ein- um tilburði, har ein iraki bleiv biðin um at svimja yvir um eina á. Tá hann var komin nakað út frá áar- bakkanum, skutu bretsku hermenninir hann. Ákærurnar um ágangin hjá teimum bretsku her- monnunum eru komnar í kjalarvørrinum av líknandi ákærum ímóti amerikonsk- um hermonnum. Har hevur herleiðslan givið fleiri yvirmonnum átalu, og summir kunnu vænta at verða tveittir úr herinum, skrivar Reuters. Ein iranskur profess- ari er dømdur til deyða, tí hann hevur funnist at presta- stýrinum DEYÐAREVSING Árni Joensen fartekst@mail.dk Í november í 2002 varð Hashem Aghajani, sum er professari á lærda háskúl- anum í Teheran, dømdur til deyða, tí rætturin vildi vera við, at hann hevði spottað ta islamsku trúnna, og tí hann hevði funnist at prestastýrinum í Teheran. Umframt deyðadómin av- gjørdi rætturin, at hann skuldi fáa 74 koyrlasløg. Dómurin vakti stóran ans, og studentar í túsunda- tali mótmæltu avgerðini hjá rættinum. Tað endaði við, at iranski hægstirættur ó- gildaði dómin í februar í fjør, men mánadagin gjørdi ein dómstólur í landspart- inum Hamedan av at døma professaran til deyða. – Rætturin hevur tikið málið uppaftur og er komin til ta niðurstøðu, at deyða- dómurin er galdandi, segði ovasti dómarin í landspart- inum við fjølmiðlarnar aft- an á úrskurðin. Verjin hjá professaranum sigur við tíðindastovuna AP, at dóm- urin hjá landspartarættinum er ikki endaligur. Hetta er lítið av miklum Dømdur til deyða fyri atfinningar Mynd: Reuters Hanne Lise Grønkjær helt fyrilestur á Landssjúkrahúsinum mánakvøldið um, hvussu óhapp og vanlukkur hjá 0-6 ára gomlum børnum kunnu fyribyrgjast. Hon greiddi millum annað frá einum átaki, har ein bamsa, nevnd Hjælpe-Kalle, er farin beint inn í heilan á børnunum og á ein ella annan hátt virkar sum ein ávaring í møguligum vandastøðum FYRILESTUR Solby A. Eliasen solby@sosialurin.fo Hjælpe Kalle er ein bamsa, sum øll børn í Nord- jyllandsamt fáa, tá tey fylla trý ár. Ein kul bamsa, kann sigast. Hon hevur sólbrillur og ryggsekk. Keppurin vendir øvugtan veg á høvd- inum, og hárið stendur beint uppeftir. Í ryggsekk- inum hjá Kalla er eitt plástur. Við Hjælpe Kalla fylgir ein videofilmur. Ein filmur um tvey børn og Kalla. Børnini eru trý og seks ára gomul og spæla við mangt og hvat. Hvørja- ferð tey eru í ferð við eitthvørt, sum kann verða vandamikið, kemur Kalle fram og spyr, um tey ikki heldur áttu at farið eftir einum vaksnum. Hetta ljóðar kanska ikki av so nógvum, men stutt- leikin er tann, at Kalle er farin inn um hjá børnunum. Tað vísa kanningar, sum heilsufrøðingar í hesi verk- ætlanini hava gjørt á stovn- um í Danmark. Tað letur til, at tá børnini hava sæð filmin nakrar ferðir, so vita tey, hvar vandastøðurnar uppstanda. Men ikki bara tað. Tað er eisini soleiðis, at tá tey so spæla sjálvi við eitthvørt, og so brádliga eru í ferð við okkurt ikki heilt vanda- leyst, so koma tey at hugsa um, at nú hevði Kalle kom- ið og spurt meg, um eg ikki skuldi farið eftir mammu ella babba. – Boðskapurin frá Kalla er farin beint inn í heilan á børnunum. Tað er ótrúligt, men hann tænir sínum endamáli, sigur Hanne Lise Grønkjær og leggur so afturat, at sjálvandi kann Kalle ikki nýtast í staðin fyri vaksið eftirlit, men at hann í øllum førum hevur gjørt børnini meiri varðug við møguliga vandar. Økja um vitan Frá 1997 til 2000 var ein royndarverkætlan í gongd í Nordjyllands amt. Hendan verkætlanin gekk út uppá at fáa børn og vaksin meiri varðug við, hvussu møgu- ligar vanlukkur ella óhapp fyri børnum í aldrinum 0-6 ár kunnu fyribyrgjast. Og so mikið væleydnað var hendan royndin, at verk- ætlanin í dag umfatar allar kommunurnar í Nord- jyllands amt. Verkætlanin gongur fyrst og fremst út uppá, at økja um vitanina bæði hjá for- eldrum, pedagogum, dag- røktarum og øðrum sum dagliga eru um børnini og so børnunum sjálvum. Sum so, var ikki so øgi- liga nógv nýtt í øllum tí, sum Hanne Lise Grønkjær segði. Hetta við hvussu ein viðgerð møguligar skaðar hjá einum barni, til dømis at leggja kalt umslag á, um barnið hevur fingið ein stoyt ella at køla eitt møgu- ligt brunasár niður og so framvegis. Men áhugavert var tað tó kortini at lýða á. Fyribyrging – Tað veldst sjálvandi altíð um, hvussu væl barnið er fyri motoriskt, og hvat tað er fyri eitt spæl tað í veruleikanum er í holt við. Og um tað er eitt spæl, har eftirlit er neyðugt, greiddi Hanne Lise frá. Og tá er tað upp til tann vaksna, sum er um barnið, hvør avgerð verður tikin. Ofta fanga vaksin seg sjálvi ferð eftir ferð í at siga, ikki gera so, ansa eftir har, eg havi sagt fleiri ferð- ir, at tú ikki mást….og so víðari. Hetta heldur Hanne Lise kann sleppast undan, um ein heldur ger tær neyð- ugu broytingarnar til tess, at barnið ikki kann koma til skaða. – Heldur enn at seta so nógv forboð, so er tað nógv betur at flyta teir lutir ella at gera tær broytingarnar, sum skulu til fyri, at barnið ikki kemur til skaða. Tí hetta er jú ikki ein varandi broyting. Barnið eldist og mennist og so kanst tú so líðandi seta alt aftur, sum tað var, segði Hanne Lise. Felagsrættur Hon kom eisini inn á súklu- hjálmar. Her kann sigast, at hon rakti væl hjá teimum flestu. Tí hon vísti á, at vaksin altíð vilja hava, at børnini skulu nýta súklu- hjálm men gera tað ikki sjálvi. So spurdi hon, hvør veruliga orsøkin til, at vaksin siga, at børn skulu nýta súkluhjálm, er. – Er tað ikki, tí at vit eru góð við tey og ikki vilja missa tey, spurdi hon. Allar nikkaðu samtykkjandi. – Hevur barnið so ikki rætt til at hava somu kensl- ur. Tey eru jú góð við síni foreldur og vilja ikki missa tey, var aftursvarið frá Hanne Lise. Ein útsøgn, sum óivað vakti nakrar tankar í veitsluhøllini á Landssjúkrahúsinum hetta kvøldið. Kalle ávarar børnini Bjørghild Djurhuus, heilsu- frøðingur, helt fyrilesturin hjá Hanne Lise vera sera áhugaverdan, og eisini helt hon boðskapin vera góðan. – Serliga hetta tá hon tos- aði um, hvussu týdningar- mikið tað er at mamman er rólig, tá hon fer á skaða- stovuna við børnunum, sigur Bjørghild. Hanne Lise vísti í sínum fyrilestri á, at í nógvum førum eru tey vaksin nógv meira uppøst enn børnini sjálvi, tá tey koma á skaða- stovuna, og tað er alt annað enn gott fyri barnið. Eisini kom fram í fyri- lestrinum, at í nógvum før- um venda tey vaksnu sær til skaðastovuna óneyðugt. Skaðar, sum tey væl kundu viðgjørt heima, fara tey til skaðastovuna við bara fyri at vera vís. – Hetta er kanska ikki ordliga tað, sum vit kenna í dag í Føroyum. Hatta er nokk eitt stórbýarfenomen. Eg trúgvi ikki, at bygda- konur høvdu farið á skaða- stovuna við teimum skað- um, sum vórðu nevndir her í kvøld, sigur Bjørghild. Samanumtikið heldur hon tó, at fyrilesturin var góður og viðkomandi. Áhoyrararnir vóru eini 50 í tali, bara kvinnur. Bjørghild heldur Kalla vera eitt sera gott hugskot, sum lættliga kundi verðið ført yvir í føroyskt og verðið nýtt her. – Um áhugi var fyri at gera tilfarið føroyskt, so haldi eg so avgjørt, at tað hevði verið nýtiligt í Før- oyum, sigur Bjørghild Djurhuus, heilsufrøðingur. Hanne Lise Grønkjær vísti millum annað ein film um Hjælpe Kalle, sum øll trý ára gomul børn í Nordjyllandsamt fáa Mynd: Álvur Haraldsen Góður boðskapur Tað er ein fakbólkur undir felagnum Føroyskir sjúkrarøktarfrøðingar, sum hevur fingið Hanne Lise Grønkjær hendanvegin Mynd: Álvur Haraldsen C M Y K 3 2