týsdagur 13. august 2013síða 25

25 Mikudagur 14. august 2013 · Nr. 92 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 vera endamálið hjá okkum, at tey fáa. Hvør er so munurin á læring og undirvísing? Tann mest ein­falda lýsingin er, at høvuðs­munurin er, hvør er í sentrum: tann lærandi ella tann undirvísandi. Lær­ing verður fatað sum strem­ banin hjá børnum sjálvum at ogna sær vitan og lívs­ roynd­ir, børnini eru aktiv, og upp­gávan hjá tí vaksna er at leggja til rættis umstøður fyri læring: at læra av. Børn læra allatíðina. Undirvísing er tann skipaða flytanin av kunn­leika frá tí vaksna til barn­ið: at læra um. Barnið kann læra av undirvísing, men tað er als ongin trygd fyri, at tað lærir nakað, um tað fær undirvísing í avmarkað tíðarbil. Ein av fáu broytingunum í kunn­gerðini frá 2013 í mun til hana frá 2011, er hetta broti­ð, ið er skoytt uppí § 3: Inni­haldið í undirvísingini skal í minsta lagi fata um grund­støði í: “undran, for­ vit­ni og skapanargleði”. Nú havi eg ongantíð hoyrt um ella sæð pedagogiskar teori- ir um at undirvísa í hesum. Tað, sum ber til, er at skapa grund­arlag fyri einum lærium­hvørvi, har børnini undr­ast, gerast forvitin og kenna skapanargleði. At undir­vísa í tí, er beinleiðis at oyði­leggja gleðina við slíkari lær­ing. Men orsøkin til hetta, er allarhelst tilgongdin hjá teim­um, ið hava snikkað kunn­gerð­ina til, har hugsað verður undir­vísing og ikki læring – og tað kann vera ógvuliga stórur mun­ ur á teimum báðum hug­ tøkunum. Royndararætlanin - Hvørji eyðkenni hevur ein royndarætlan? Á vári 2013 boðar menta­ mála­ráð­harrin so frá, at ein royndarætlan hevur verið í gongd, ið longu er vorðin eftirmett. Í ein­um brævi, dagfest 5. juli 2013, sigur aðal­ stjór­in í Menta­mála­ráð­num, at kunn­gerðin frá 2010, varð lagað til eftir hoyr­ings­svaru­ num, og síðani varð avtalað við kommunurnar ”at ein royndar­skipan skuldi setast í verk út frá uppskotinum til kunngerð.” Ikki sæst nakra­ staðni í teimum skjølum, eg havi sæð, nøkur avtala við kom­mun­urnar. Nú veit eg ikki hvat, Menta­ mála­ráðið leggur í eina roynd­ar­ætlan. Talan kann í hesum førinum vera um: Royndarundirvísing ella peda­gogiskt menn­ing­ar­ arbeiði. Eyðkent fyri slíkar royn­d­ar­verkætlanir er, at ein peda­gog­isk hugsan, me­ toda ella okkurt annað, ið kvali­ta­tivt kann gera prak­ sis betur, verður roynt. Eyð­kent fyri bæði sløg­ini av pedagogiskum royndar­ ar­beiði eru greið mál og eftirmeting. Báðir hætt­ir­nir eru grundfestir í væl­roynd­ um vísindaligum fatanum. Annað eyðkenni er, at eftir­ metingin verður gjørd av fólki við serkunnleika innan økið – vísundaliga grundað – óheft av sjálvari royndini. Spurningurin er so, hvat slag av royndarvirksemi hetta hevur verið? Tað er ikki at taka munin ov fullan at siga, at tað er meira enn trupult at fáa eyga á nøkur greið mál við royndini ella hvat endamálið er við henni, tíansheldur, hvat slag av roynd hetta er. Tó eru glottar. Í einum brævi frá aðalstjóranum í Mentamálaráðnum, dag­fest 8. mai 2013, rivar eitt sind­ ur: ”Endamálið við royndar­ verkætlanini er at royna upp­skotið til kunngerð í verki, at gera møguligar ábøt­ur í uppskotinum og at fáa til vega ítøkiligar royndir við forskúla sambært upp­ skoti­num til skipan og lær­ ing í forskúla”. Nøkur greið lýsing av royndini sæst onga­staðni ella hvussu hon skal gjørgnumførast, skipast og eftirmetast. Víðari verður sagt:”Royndarverkætlanin fataði í fyrsta lagi um skúla­ árið 2011/12, ætlanin er m.a. grund­að á lesifremjandi og handaligt virksemi, tal­ fatan, rørslu og sang/tón­ leik”. Hetta er burtur úr § 3 í forskúlakunngerðini, utt­an tað, at har stendur einki um nakra lesifremjan, men: mál og málmenning, ið ikki er heilt tað sama, sum lesifremjan. Leiðarin í forskúlanum skuldi lata kommununi og Menta­mála­ráð­num eina frágreiðing og koma við tilmæliga um ábøt­ur og broytingar. Upprunakunngerðin frá 26. november 2010, er í stóran mun grundað á donsku: Bekendt­gørelse af 31. mars 2009 om undervisning i børne­have­klassen. Tann útgávan, vit nú hava á føroysk­um, frá jóansøku 2013, hevur enn nógv av donsku kunngerðini í sær; men hon er ikki broytt til tað betra, men er blivin enn meira undirvísingarkend. Í teirri donsku kunngerðini stend­ur: “Sprog og udtryks­ for­mer”, tað er so í teirri før­oysku blivið til: ”Mál og mál­menn­ing”. At tað so í royndar­æt­lanini er blivið til lesi­fremjan, er bæði orsakað av tí undirvísingarkendu fatan­ini av læring, ið er aftan fyri allan hugburðin í kunn­gerðini, men eisini ein klassisk føroysk mis­fat­an av danska orðinum ud­tryks­ former, ið eisini er í teirri før­oysku fólkaskúlalógini. Ud­tryks­former vil siga: nóg­vir ymiskir hættir at ogna sær málið uppá, um nógv­ar ymiskar aktivitetir og um nógv pedagogisk am­boð, bæði emo­tio­nell og kogni­ tiv. Í teirri føroysku fatan­ ini er tað eintýtt bliv­ið til skip­aða man­nagongd fram móti lesing. Tað er als eing­ in ivi um, at eitt barn við vælmentari málfatan áðr­ enn skúlabyrjan, eisini fer at læra meira í skúlanum, tí at góð málfatan lættir um læringina. Men, vit vita eisini, at tann sosiali parturin av lær­ing­ini gongur fram um tann intelektuellla partin av læringini, so í byrjanini skulu vit leggja dent á tann sosiala og kensluliga partin, held­ur enn á tann kogitiva ella intellektuella. Mál er eitt sosialt samskiftisamboð, ið er fortreytin fyri lesingini, tað, ið gevur lesingini mein­ ing. Allar royndir vísa, at góð­ar umstøður fyri einum fjøl­broyttum læruumhvørvi á dag­stovninum – eisini tí máls­liga – er besta fortreytin fyri lesingini seinni í lívinum. At gera eina pedagogiska royndar­verkætlan í mun til eina kunngerð, er bæði iva­samt og margháttligt. Tí ein kunngerð er ein fyri­ sit­ingarlig lýsing av regl­ um og innihaldi í einum eventuell­um forskúla, tað er ikki nøkur pedagogisk roynd­ar­ætlan, men ein stað­ fest­ing av, hvussu myndug­ leikin vil hava tað at vera. Tað er mangt, ið bendir á, at endamálið við roynd­ar­ verkætlanini bert hev­ur verið at staðfesta prak­ sis, hvør hann so er. At so er, vísir hetta skriv frá Mentamálaráðnum dag­fest 12. juli 2013 til Føroya Peda­ gog­felag: “Tá skúlar fingu játt­að at seta forskúla á stovn og eingin kunngerð var, mátti annað gerast og var uppskotið til kunngerð, ið fór út til hoyringar tí nýtt sum grundarlag undir verk­ ætlan­ini. Staðfest verður, at skipan­in hevur virkað væl og verð­ur kunngerðin tí sett í gildi.” tíðargrein Savnsmynd Seinni partur kemur fríggjadagin