hósdagur 6. mai 2004síða 4

6 Nr. 86 - 6. mai 2004 Nr. 86 - 6. mai 2004 7 Hornasteinar fólka- ræðisins. Samfelags- ins vakthundar. Fólksins rødd. Vernd og trygd sannleikans. Hesar eru treytirnar og idealini, sum vanliga verða settar einum vælvirkandi fjølmiðlaheimi. Vit spyrja í hesi grein, um føroyski fjølmiðla- heimurin livir upp til hesi krøv. Niður- støðan tykist vera, at neyðuga trúvirðið kring føroyska tíðindaflutningin er í álvarsligum vanda ANALYSA Heini í Skorini, heini@sosialurin.fo Páll Holm Johannesen, pall@sosialurin.fo 3. mai var »pressefrihedens dag«, og mintust og hátíð- arhildu fjølmiðlar kring heimin pressufrælsið. Í hes- um sambandi varpaðu ein- stakir danskir fjølmiðlar ljós á spurningin um reella pressufrælsið í vesturheim- inum. Spurnartekin verða sett við, um fjølmiðlavirk- semið í praksis altíð kann metast sum frítt og óheft. Fíggjarliga og politiska til- knýtið millum fjølmiðlar og onnur áhugamál seta mangan pressufrælsið í vanda, og í hesum sam- bandi seta vit føroyska fjøl- miðlaheimin undir sjón- eyku. Trúvirði, objektivit- etur og óheftni eru fortreyt- ir fyri einum vælvirkandi fjølmiðlaheimi, men tíverri tykist ov ofta leka millum teori og praksis. Politiska trýstið í USA Hyggja vit í fyrstu atløgu at flísini í eygum næstra okk- ara og burtur frá bjálkanum í okkara egna, er USA eitt gott dømi um ein fjølmiðla- heim, sum støðugt er undir politiskum trýsti frá mynd- ugleikanum. Greitt tilknýti er millum stjórn, andstøðu og ymsu miðlarnar, og í ein mun noyðast samfelagsins varðhundar at tillaga og enntá boyggja seg fyri trýstinum hinumegin borð- ið. M.a. vísir Jyllandspostur- in 3. mai á, at dømini sein- astu dagarnar hava verið sjónlig. Myndirnar av mis- nýttu amerikumonnum í Fallujah, myndirnar av kist- unum við falnum amerik- anskum hermonnum og reportagan um irakisku krígsfangarnar, sum vórðu illa viðfarnir av ameriku- monnum, vórðu bert víst í sera avmarkaðum tali í USA. Eitt av størstu bløð- unum, New York Post, var millum seinastu bløðini at prenta avdúkandi myndirn- ar, »møguliga« tí blaðstjór- in hevur beinleiðis tilknýti til republikanska flokkin og Bush-stjórnina. Valdsharr- arnir halda við øðrum orð- um fast um halan á fólka- ræðisins vakthundum og avgera, hvaðar hundarnir sleppa at renna. Klassiska eygleiðingin er, at sannleik- in er fyrsta ofrið í einum og hvørjum stríði – eisini tí politiska. Í okkara lítla føroyska samfelagi er spurningurin, hvussu óheftir og frælsir føroysku fjølmiðlarnir eru, og um pressan veruliga røkir uppgávuna sum fólks- ins rødd, garantur og verji fyri fólkaræðið. Spurnar- tekin verða í hesi grein sett við, um føroyska pressan er óheft av politiskum, fíggj- arligum og øðrum áhuga- málum, og hvørjar avleið- ingarnar eru fyri trúvirðið, sum í øllum tíðindaflutn- ingi er berandi fundam- entið. Undirstrikast skal, at lýsingarnar av føroyska fjølmiðlaheiminum, vit í hesi grein gera, er als einki álop ella ákæra á nakran persón, men heldur á skip- anina ella vantandi skipan- ina, føroyski fjølmiðla- heimurin virkar undir. Føroysku bløðini í politiskum lummum Blaðheimurin í Føroyum hevur djúpar søguligar røt- ur í politiskum áhugamál- um og flokkum, og pressu- frælsið, objektiviteturin og trúvirðið, eru tí av álvara í vanda. Eigarin av Sosialinum, Føroya Javnaðarflokkur, er berandi stjórnarflokkurin í Føroyum. Tískil kann van- ligi lesarin freistast at spyrja, um frítt kann velj- ast, hvat skal skrivast og ikki, tá eitt tíðindablað er heft at ovastu leiðslu lands- ins. Ognarviðurskiftini kring Sosialin seta tí trú- virðið um objektivitet og pressufrælsið í vanda. Hetta hóast blaðið – eisini fíggjarliga – arbeiðir óheft av Føroya Javnaðarflokki. Síðani er tað Fregnir, sum hevur sínar røtur í Tjóðveldisflokkinum. Skribentar á blaðnum eru virknir limir í Tjóðveld- isflokkinum, eins og støðan er á Sosialinum og fleiri politiskum flokkum, og partaeigarar á Fregnum hava beinleiðis tilknýti til flokkin. Dimmalætting hevur orð- að eitt skjal, har blaðið verður lýst at vera óheft, og er hetta stig eitt stórt fet rætta vegin í royndunum at seta pressufrælsið og trú- virðið í hásætið. Men eisini her kunnu spurnartekin set- ast við m.a. ognarviður- skiftini kring blaðið. Blað- stjórin, sum eisini javnan skrivar, er virkin býráðs- politikari fyri Sambands- flokkin, og nevndarlimur og høvuðspartaeigari í blaðnum hevur í fleiri ár verið formaður í landsins størsta flokki, Sambands- flokkinum. Øll hesi viður- skifti eru meiri ella minni alment kend millum manna, men vit kunnu ikki venda deyva oyranum og blinda eyganum til ta sann- roynd, at føroyski blað- heimurin ikki livir upp til áðurnevndu ideal. Ikki tí, at hesi politisku og fíggjarligu bindindi av- gera dagliga tíðindaflutn- ingin, men tí lesarin hevur orsøk at spyrja um objekt- ivitetin, tá t.d. politikarar við tilknýti til bløðini verða viðgjørdir av somu bløðum. Trupulleikin er ikki, um viðgerin er objektiv ella ikki, men at lesarin hevur orsøk at hava bakhugsanir og seta spurnartekin. Før- oyski borgarin kann spyrja, hvussu bløðini skulu hava objektivt eftirlit við polit- iska myndugleikanum, tá politisku flokkarnir meira ella minni eiga bløðini. Hvørja trygd hevur borg- arin fyri, at tað eru hansara áhugamál, bløðini verja og borðreiða við? Tað er sjálv- sagt, at trúvirðið er í vanda, tá ognarviðurskiftini eru, sum tey eru. Ivamál um pressuna sum fólksins rødd mótvegis myndugleikunum og skipanini er tí ein náttúr- lig avleiðing. Í hesum sambandi er tal- an hóast alt um privat virk- semi, sum ikki verður fíggjað við almennum skattapeningi. Leiðslur og eigarar avgera sjálvi, hvussu bygnaðurin kring bløðini skal skipast. Ivasom ÚF leiðsla So eigur støðan at vera øðr- vísi við Sjónvarpi og Út- varpi Føroya, tí hesir al- mennu stovnar verða fíggj- Føroyskir fjølmiðlar uttan trúvirði aðir við skattapeningi úr lummum borgarans. Men kring loftmiðlarnar kann eisini spurnartekin setast við, hvørt reella pressu- frælsið verður raðfest ella ikki. Sjálvur stjórin í Útvarpi Føroya er nevndarlimur í størsta aktørinum í før- oyska fíggjarheiminum, Føroya Banka. Programm- leiðarin í sama stovni er fyrrverandi løgtingslimur og núverandi býráðslimur fyri Tjóðveldisflokkin, og stillaði hann eisini upp fyri sama flokk seinasta val í februar 2004. Og til seinast er tíðindaleiðari útvarpsins fyrrverandi formaður og núverandi limur í Suður- streymoya Javnaðarfelag. Ein leiðsla, sum er alt ann- að enn óheft av politiskum og fíggjarligum áhugamál- um. Sum víst verður á í samrøðu á næstu síðunum hevði tað t.d. ikki komið fyri, at stjórin á Danmark Radio var nevndarlimur í Danske Bank, at prog- rammleiðarin var politikari í Venstre, og at tíðindaleið- arin hevði tilknýti til Socialdemokratiska flokk- in. Hetta hóast líknandi lýti eisini eru at síggja í Dan- mark. Sjónvarp Føroya hevur seinastu tíðina verið í andglettinum við hvøssum ákærum um tíðindafram- leiðslu til frama fyri Tjóð- veldisflokkin. Ikki minst orsakað av nógv umstríddu bókini »Skjót journalistin« eftir sjónvarpsmonnunum Grækarisi D. Magnussen og Øssuri Winthereig, og ákærurnar komu frá Fólka- flokkinum, sum mátti leggja kongin av somu bók. Men meðan ognarviður- skifti og onnur áhugamál kring áðurnevndu miðlar eru faktuellar sannroyndir, er talan í SVF í størri mun um illgitingar og ákærur, sum ikki kunnu prógvast. Gamaní er journalistur í SVF virkin í Tjóðveldis- flokkinum og sleppur at luttaka í tíðindasendingun- um, eins og fleiri skribentar á t.d. Sosialinum vóru val- evni fyri ymsar flokkar í januar, men viðvíkjandi SVF er talan ikki um leiðslu- ella ognarviður- skifti, sum opinlýst eru bundin at ávísum áhuga- málum. Pressufrælsið Við støði í hesum faktuellu sannroyndum kunnu vit róliga spyrja, um lesarar, lurtarar og møguliga eisini hyggjarar kunnu vera vísir í, at fjølmiðlarnir umboða teirra áhugamál á ein objektivan og óheftan hátt, har trúvirðið er í fremstu røð. Vit kunnu spyrja, um veruligt pressufrælsi valdar í Føroyum, tá fíggjarlig og politisk áhugamál og bind- ingar áhaldandi spøkja handan tíðindaframleiðsl- una. Við áðurnevndu viður- skiftum í føroyska fjøl- miðlaheiminum er svarið sjálvsagt: Vit hava ikki eina nóg óhefta pressu í Føroy- um, tí føroya fólk kunnu ikki vera vís í, at etiskur fjølmiðlasiður verður settur í hásætið, tá mál verða vald og viðgjørd. Hetta er syrgi- liga niðurstøðan og stað- festingin, samstundis sum »pressefrihedens dag« 3. mai verður mintur og hátíð- arhildin kring heimin. Her verður als ikki sagt, at lesarin til eina og hvørja tíð væntar sær politiska propaganda, men trupul- leikin er, at instinktivur og spontanur mistanki, bak- hugsanirnar, ivi og illgit- ingarnar heilt náttúrliga standast, tá lesarin sær Tor- bjørn Jacobsen í Fregnum, Jóannes Eidesgaard í Sosi- alinum ella Lisbeth L. Petersen í Dimmu. Fjølmiðlarnir skapa og tilevna í stóran mun okkara heimsfatan. Ein vælvirk- andi fjølmiðlaheimur skal verða ein trygd og vernd fyri fólkaræði, ein samfel- agsins varðhundur, sum á sakligan og perspektiver- andi hátt upplýsir, viðger, kannar og gravar uttan nak- að sum helst tilknýti til fíggjarlig ella politisk áhugamál. Tá okkara fjølmiðlar við støði í undanfarnu rundferð ikki lúka áðurnevndu treyt- ir, er talan um eina skaði- liga støðu. Undanførslurnar um, at føroysku forholdini eru so smá við bert 45.000 íbúgvum, kunnu ikki nýt- ast, tí tað er ikki neyðugt og kann ongantíð rættvísger- ast, at umboð í fjølmiðla- leiðslum eru virkin ella tengd at politiskum og fíggjarligum áhugamálum. Virðingin fyri leiðslusess- inum í fjølmiðlaheiminum skuldi verið størri, og nú- verandi støða skuldi als ikki verið íkomin. Nýggir karmar Tí hevur føroyski fjøl- miðlaheimurin brúk fyri nýggjum dimensiónum, fyrst og fremst við broyttari siðvenju og hugburðsbroyt- ingum til frama fyri trú- virðið. Blaðmaðurin Uni Arge hevur áður víst á m.a. hetta í grein í Fregnum, har hann metir føroyska fjøl- miðlavígvøllin vera eyð- kendan av lógloysi uttan ásettar normar og reglur. Framvegis verður bíðað eftir eini føroyskari fjøl- miðlaábyrgdarlóg, sum øll onnur framkomin lond hava, og við hesum fylgir eitt pressuetiskt ráð, sum skal tryggja góðan fjøl- miðlasið. Hetta hevði í øll- um førum verið ein byrjan í royndunum at ganga áður- nevndu krøvum á møti, henda grein hevur umtalað. Við hesum høvdu karmar verðið skaptir fyri einum nýggjum fjølmiðlaum- hvørvi, har tað, vit í dag síggja, møguliga hevði ver- ið avmarkað ella als ikki loyvt. Umframt hetta er tørvur á einum millumliði millum landsstýrismannin í menta- málum og loftmiðlastjór- arnar, tí í løtuni eru loft- miðlastjórarnir næstir í hierarkinum eftir landsstýr- ismannin. Nýggj kring- varpsnevnd sum millumlið millum landsstýrismann og loftmiðlastjórar tryggjar objektivitet viðvíkjandi tíð- indaflutningi mótvegis mentamálaráðnum og hin- vegin viðvíkjandi politisk- um avgerðum um fjøl- miðlastovnar. Men uttan millumliðin er aftur orsøk hjá lurtara og hyggjara at ivast, um nærleikin millum landsstýrismann og stjórar ávirkar tíðindaflutningin. Niðurstøðan er, at sjónlig sjúkutekin valda í føroyska fjølmiðlaheiminum, og at økið hevur brúk fyri grund- leggjandi endurskoðanum og broytingum, áðrenn vit kunnu kalla okkum eina tjóð við reellum pressu- frælsi. Við støði í ognar- og leiðsluviðurskiftunum í føroyska fjølmiðlaheiminum kunnu stór spurnartekin setast við, um veruligt pressufrælsi eksisterar í Føroyum. Tilknýti til politiskar flokkar og fíggjarlig áhugamál seta við núverandi støðu trúvirðið í vanda. Her umgyrðir føroyska pressan fyrrverandi danska forsætisráðharran Poul Nyrup Rasmussen á føroyavitjan í 1998 Lesið samrøður á næstu síðum um sama evnið C M Y K 7 6