hósdagur 5. september 2013síða 21

21 Fríggjadagur 6. septmeber 2013 · Nr. 102 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Føroyar eru ikki við í tilgongd­ini viðvíkjandi nýggju trygdardagsskránni fyri lond í vesturheiminum. Føroyskir myndugleikar hava ikki í neyðugan mun verið við í hesi tilgongd í sambandi við nýggju trygd­ ar­dags­skránni í vestur­heimi­ num, at styrkja um átøk­ini hjá samfelagnum mót­vegis menniskja- og nátt­úr­u­skapt­ um hend­ing­um. Hetta, hóast ein løgtingssamtykt frá 2004 og ein felags yvirlýsing frá løgmanni og danska uttan­ríkis­ráð­harranum í 2005 – sokallaða “Fámjin- yvirlýsingin” – bóru upp á mál eitt greitt ynski um, at í fyrisitingini av uttanríkis- og trygdarmálum, sum hava týdning fyri Føroyar, er tað natúrligt, at Føroyar verður tikið við og hevur med­ávirk­an. Eisini stendur tað skriva í Fámjin-yvir­ lýsing­ini, at “der er tale om en ægte medinddragelse og medindflydelse med sigte på ligeværdighed i alle spørgsmål hvor Dan­mark og Færøerne i fælles­skab er inddraget.” Í við­merk­ ingunum til upp­skoti til fyrr­nevndu løg­tings­sam­tykt, skrivar løg­mans­skrivstovan við­víkjandi tí at taka støðu og samábyrgd í mun til trygd­ ar­politikkin, at “Føroyar eru so ella so partur av størri heild í trygdarpolitiskum høpi. Føroyar kunnu sjálv­ sagt lata vera at taka støðu, við tí avleiðing, at lata upp í hendurnar á øðrum fult og heilt at taka avgerðir um støðu landsins og tí, ið hendir á føroyskum øki. Harumframt førir ein slík ikki-støðutakan til, at granna­ lond Føroya onga orsøk hava til at líta á Føroyar, tá um trygdarpolitikk ræð­ur. Úrslitið av tí kann lætt­liga gerast, at føroyskir myndug­ leikar verða avbyrgdir í trygd­ar­politiskum høpi. Onn­ur leið er at taka støðu og medábyrgd, og soleiðis tryg­g­ja Føroyum innlit og ávirk­an.” Føroyska stjórn­ar­grund­ ar­lagið frá november mán­ að 2011 snýr seg ikki um Før­oyar í einum trygdar-, ver­ju- og til­búgv­ing­ar­lig­um høpi og í mun til nýggju al­ tjóða trygd­ar­dags­skránna. Tað verður tó víst á í stjórn­ ar­grund­ar­lag­num, at geo­ pol­it­iska/strat­eg­iska støða Føroya í mun til NATO og Arktis skal greinast. Grein­ ingin – “Føroyar, eitt land í Arktis” – bleiv av­hendað løg­manni fyrr í ár – ein út­ grein­ing, sum er maki til, og tek­ur støði í, “Kongeriget Dan­marks strategi for Arktis 2011-2020.” Økt altjóða luttøka og sam­starv hevur við sær, at trygd­a­r­pol­i­tikk­urin má sam­ ein­ast við føroyska sam­fel­ ag­ið. Menniskja- og nátt­úru­ skapt­ar ­hendingar, undir hes­um yv­ir­gangs­hóttanir- og gerðir, hava ein uttanríkis- og trygd­ar­politiskan týdning fyri Føroyar, sum eg vil royna at lýsa við teimum trim­um niðanfyri nevndu døm­u­ num. Fyri tað fyrsta hevur heild­ ar­spurn­ing­urin viðvíkjandi yv­ir­gangi eitt sermerki við at vera tvørtjóða, sum merk­i­r, at yv­ir­gangs­hótt­an­ ir- og gerðir flyta lætt yvir um landa­mørk og eru har til torførar hjá londum at stýra. Hetta hevur aftur við sær, at heildarspurningurin um yvirgang krevur eina samskipan, sum fer tvørt­ur­ um myndugleika- og landa­ mørk. Fyri tað næsta hevur Dan­mark tey seinnu árini ført ein aktivistiskan uttan­ ríkis- og trygdarpolitik, sum hevur havt eitt hern-að­ar­ ligt umframt eitt virðis­kent eyðkenni. Aftaná yvir­gangs­ álop­ini í USA í 2001 hevur henda aktivisma hjá dønum verið borin fram sum eitt liberalt-demokratiskt mót­ spæl vestanifrá til tær eina­veld­is kreftir, sum ikki neyðturviliga koma eystani­ frá, men sum vóru settar í samband við kúgandi eina­ræðis­stýrir runt um í heimi­num. Danmark hevur á henda hátt verið í tøttum samstarvi við USA í sambandi við hermálslig á­tøk altjóða. Hetta sam­ starv setir Danmark og í hes­um sambandi Føroyar og ríkisfelagsskapin í saman­ hang við kríggið hjá USA ímóti teimum londum og felagsskapum, sum USA metir standa aftan fyri yvir­gangshóttanum- og gerð­um mótvegis USA og heimssamfelagnum ann­ ars. Í sínari frágreiðing til Fólka­tingið í 2012 um trygd­ ar­politik, umtalar danski uttan­ríkisráðharrin luttøku Dan­markar og aktivistiska trygd­ar­politikkin m.a. á henda hátt: “Dansk sikkerhedspolitik sigter på at tage medansvar for hånd­teringen af de globale sikker­hedsudfordringer. ... Dan­mark har løftet opgaven ved at levere substantielle og rele­vante militære og civile bi­drag til internationale ind­ sats­er. Danmarks engage­ ment har været præget af risikovillighed, hvor vil­kår­ ene ofte har været van­ske­ lige. ...” Fyri tað triðja er før­ oyska samfelagið við í al­ heimsgerini, har føroyskt vinnu­lív er við altjóða og hev­ ur samhandil við lond inn­an- og uttanfyri Evropa. Føroyar bjóða seg fram á ymisk­um økjum, eitt nú sum olju­ vinnu­t­jóð, har Føroyar hava sett í verk grundregluna um “open door” í sambandi við at geva út loyvir til leiting á før­ oyska landgrunninum, har flei­r­tjóða fyritøkur fara at gera tvær kanningarboringar næsta ár. Á flutningsøkinum er ferðslan økt til og frá Før­ oyum í luftini og á sjón­um. Í hesum sambandi verð­ ur arbeitt við at fáa fleiri útlendsk feløg til at brúka føroyska flogvøllin. Á sjó­ øki­num komu Føroyar og “Merkið” í 2012 á Hvíta Lista hjá Paris MoU, sum skuldi verið grundarlag fyri at al­ samt fleiri útlendsk reiðaríir vera skrásett í Føroya altjóða skipa­skráseting. Eisini hava før­oysk reiðaríir útvegað sær góð­ar sáttmálar við altjóða olju­feløg, sum viðførir, at skip­ini m.a. sigla út fyri Afrika. ES-handilstiltakið, sum er sett fram mótvegis Før­oy­um, er eitt dømi um al­ment/vinnuligt samstarv Før­oya í altjóða høpi, sum er blivin til eina møguliga kreppu­støðu. Henda støða kann við tíðini ávirka trygd land­sins og vælferð fólksins nei­liga, vísandi til nýggju trygd­ar­dagsskránna, sum er nevnd omanfyri, og víð­ kaða trygdarhugtakið, sum