hósdagur 17. oktober 2013síða 40

nr. 120 · 18. oktober 2013 8 VIKUSKIFTI LURTA LES & UPPLIV lagt til rættis: Eyðun Klakstein Týning og yvir­ gang­ur framd í alm­enna rúminum eru ger­andis­søgur í miðlunum. Privat ræðustýri eru ofta truplari at viðgera, júst tí tey eru privat. Men viðhvørt stíga rit­høvundar fram, sum duga at lyfta heimligu ræðuleikarnar upp á eitt listarligt støði, sum gevur okkum øll­um høvi at síggja fjalda veru­leik­ an í einum almennum ljósi. Yahyan Hassan hevur verið stóra søgan í donsku miðlunum sein­ astu vikurnar, tí hann hósdagin í hesi vikuni gav út yrkingingasavn um ein óhugnaligan barndóm mill­um tilflytarar í Aarhus. Lívið í ein­um tilflytarabýlingi í donskum stór­býi kann tykjast at liggja fjart frá føroyska samfelagnum, og tó. Katrin Ottarsdóttir fekk fyri kortum M. A. Jacobsen virðisløn fyri yrkingsavn, sum snýr seg um nøkunlunda sama evni. Lýsing av harðligum pápa 18 ára gamli Yahya Hassan set­ ur í yrkingasavninum orð á teir ræðu­leikar, sum hann sum barn hjá palest­inskum tilflytarum hev­ur livað í. Ikki krígsræðu­leikar, men ræðuleikar í einum donskum ger­andislívi við foreldrum, sum framdu yvirgang móti sínum egnu børnum og einum gerandisdegi, har drongurin berjist við vreiðina í einum umhvørvi, har einki samband er millum fasadu og veruleika. “fem børn på række og en far med kølle flergræderi og en pøl af pis vi stikker skiftevis en hånd frem for forudsigelighedens skyld den der lyd når slagene rammer søster der hopper så hurtigt fra den ene fod til den anden pisset et vandfald ned ad hendes ben” (Brot úr yrkingini “Barndom.”) Loyniligt føroyskt ræðslustýri Katrin Ottarsdóttir gav í 2012 út yrk­ingasavnið Eru koparrør í himmi­ríki. Í september í ár fekk hon virðisløn M. A. Jacob­sens fyri savn­ið, sum Malan Marners­ dóttir í heiðurshandanini kall­ aði eitt hjarta­nem­andi og djarvt yrkingsavn. Yrkingarnar snúgva seg um ein barndóm, sum er merktur av ræðslu og yvir­gangi. Ikki sama krops­liga yvir­gangi, sum Yahya Hassan lýsir, men einum sálar­ lig­um yvirgangi, sum í støðum kann tykjast minst líka øgiligur. Hjá Katrini Ottarsdóttur er tað mamman, ið er bøðilin, og yvir­gangs­amboðini eru kopar­rør, rabarbugreytur og læstar hurð­ar. Úteftir síggja tey út sum ein vanlig familja, men inneftir er søgan ein onnur. Mamman er sálar­liga óstøðug, og dóttirin veit ongantíð, hvar og nær næsta yvir­gangs­ at­søkn­in fer í gongd. Pápin er ikki førur fyri at verja barnið og flýggjar út í urtagarðin og niður í kjallaran. “eitt eygnabrá eitt hirs eitt andaleyst geisp eitt skroypiligt pápaeyga ið næstan smílist ein barnslig gnisan sum vardi ov stutt ov leingi kann senda alt til helvitis so hurðar aftur smekka og okkurt aftur brotnar Uttan um tey Innan í teimum” (Brot úr yrkingini “Ludo”) Læsa upp og seta eld á Bæði Yahya Hassan og Katrin Ottars­dóttir eru bersøgin og ósent­imal, tá tey lýsa kúgaða Hatta ólukksaliga barnið Umsorganartrot og foreldur, sum ikki eru sína uppgávu vaksin, eru evni í nýggjum donskum yrkingsavni og í nýliga virðisløntum føroyskum yrkingasavni Flugufellan Ein bók um flugur, um litinskap, longsul, djórafrøði, náttúrusøgu og kynstri at liva í heiminum í dag alt í einum. Fluefælden hjá Frederik Sjöberg er rein nærvera, hon er um at liva spakuliga og ikki at lata seg tøla av øllum tí skjóta, tí nýtiliga og innantóma. Á forsíðuni á bókini hjá svenska høv­und­an­um og in­s­ekt­gransk­ ar­i­num Frederik Sjö­berg (f. 1958) Flue­fælden stend­ur ritroynd, sjálv­ævi­søga, skald­søga, ferða­ frásøgn, kreativar yrkis­bókmentir á bundum máli, ævisøga og ja ”ein bók”. Bókin er løtt at lesa, men ringt er at skriva um hana aftaná. Ein bók um flugur Tað serliga við hesi ”bók”, er júst at lesarin ikki veit, hvat hon les­ur. Her er sjálv kontraktin mill­um lesara og høvund so mikið rúmsátt sett fram, at øll mark innan tekstasløg longu eru sprongd – eisini tey millum fagur- og yrkisbókmentir. Soleiðis líkist bókin ongum øðrum. Av og á er hon ritroynd, har vit hoyra um kendar entomologiskar granskarar frá enska Darwin til svenska Linné og til svian René Malaise, ið var heims­ kendur insektgranskari í 1930inum, sum í dag er meiri ella minni gloymdur og obskurur. Tað einasta vit minnast hann fyri var, at hann uppfann eina sokallaða flugufellu. Tá hesin Melaise kom heim aftur, eftir at hava granskað insekt í Burma í trý ár í 1930inum saman við konuni, hevði hann so nógv tilfar við heim við, at tað kom at taka entomologunum 70 ár at kanna tað. Samstundis hevði hann ikki minni enn 1700 fiskar við sær í gløsum í formalin. Soleiðis finnast t.d. 13 ymiskar klukkur sum eita eftir Malaise. Tá varð hann fagnaður sum ein annar Roald Amundsen, men seinni í lívinum fór Malaise at skriva eitt verk um horvna Atlantis, tá mistu tey flestu – um ikki øll - virðingina fyri honum. Men hesin serlingurin og übernørdurin hevur uppiborið at verða grivin fram aftur og virdur fyri tað hann megnaði, sum ein sannur arvingi hjá Linné og Darwin. Rein nærvera Orsøkin til, at bókin Fluefælden er verd at lesa er, at hon er so mikið væl skrivað og serlig. Hon er bæði ein ”klók” bók, har høvundin megnar at gera gransking í flugum og insektum áhugaverda fyri okkum øll, men hon kundi riggað eins væl sum ein góð skaldsøga, sum ein av fremstu ritroyndunum í Svøríki (hon varð m.a. instillað til August Virðislønina, ið er ein hin fremsta í Svøríki) og sum eitt flott skrivað alment verk um insektir, náttúrufatan og náttúrusøgu. Men at velja at blanda alt saman er nakað heilt serligt, ið vit m.a. kenna frá høvundum sum W.G. Sebald og norska Thomas Espedal, ið útgav tríggjar bøkur í 00unum kallaðar Ævisøga, Dagbók, Brøv. Tilvera Næstu løtuna skrivar Sjöberg persón­liga ævisøgu, um at keypa hús og um at granska flugur á ein­ari lítlari oyggj í svenska sker­ garðinum. Um ungdóm, lagnu og um at gerast eldri. Um hvussu hann hevur funnið 202 nýggj flugu­sløg bert á hesi oynni. Eitt evnið, ið gongur aftur eru tankar um at savna. Hví gerast fólk flugu­ savnarar, frí­merkja­savn­ arar ella bókasavnarar? Er tað av sorg at fólk savna? Er tað ein roynd at hava tamarhald á heim­inum? Vildi hesi fólk tikið seg av døgum av tunglyndi um tey ikki savnaðu? Ella eru allir savnarar narsiss­ist­ar, ið vilja hava við­ur­kenning fyri teirra evni at savna? Aftur og fram og so á ferð til stórar høv­undar sum Strindberg, D. H. Law­rence og aftur til gamlar gloymd­ ar kann­ingarferðir, har nátt­úru­søgan opnaði seg fyri okk­um á fyrst sinni. Og alt hann skriv­ar um er eykent av vitan og ein­um matrialiteti, har hann hevur roynt og kannað alt tað hann skrivar um. Ein ógloymandi bók. LES! Kim Simonsen