hósdagur 31. oktober 2013síða 20

Fríggjadagur 1. november 2013 · Nr. 126 20 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 OPIÐ BRÆV til Eirik Lindenskov, blaðstjóra Heri Mohr Góði skyldmaður. Tann 25. september bað eg red­a­ktiónina í Sosialinum seta eina grein: Almenn um­ si­t­ing, landskassin, í blaðið, og 14. oktober eina aðra grein: Okk­ara løgmaður. Av tí at greinirnar ikki vóru komnar í blaðið, ringdi eg til tín fyri meira enn 2 vik­um síðan fyri at frætta, hvussu til stóð við mínum brøv­um; eg spurdi eisini, um eg kanska var ”blackaður” í Sos­i­alinum. Tú svaraði mær, at tað var eg so avgjørt ikki. Av tí at tann fyrra grein­in var vorðin so gomul og hev­ ði mist aktualitet, bað eg teg mak­u­lera hana, men eg rokn­ aði við, at tann seinna fór at koma í blaðið. Men so varð ikki. Eg fái meg illa at trúgva, at red­ak­ti­ónin á Føroya ein­ asta dagblaði, sum kemur út meira enn eina ferð um vik­ una, hevur skert tað grund­ lóg­ar­tryggj­aða skriv­i­fræls­ ið? Í realskúlanum høvdu vit ein dugn­a­ligan og dámligan lærara í týskum – cand. mag. Chr. Har­aldsen, ættaður úr Eldu­vík – hann lærdi okkum væl og virðiliga at lesa og syngja á týskum. Vit sungu m. a. sangin ”Die Gedanken siend frei.” Hesin sangurin var bannaður í Týsklandi 1933-1945. Í hesum døgum verður trútt­að niður í fólk, at fólk­ a­flyt­ing úr Føroyum er ein álv­ars­lig hóttan móti okkara til­veru, og at spurningurin er, um føroyska samfelaginum yv­ir­høvur er lív lagað. Hesin pá­stand­ur ella hendan prog­ n­o­s­an vil vera við, at tey mongu konufólkini, ið fara av landinum, er tann veru­ liga orsøkin til, at oyggj­ ar­nar kanska ikki fara at yv­ir­liva. Og nú er hetta so eis­ini kunngjørt víða um við sendingini Horisont í DR 1. Tað er nærliggjandi at spyrja, um handan sending­in var ”bestilt” ella framleidd av pro­du­cara í Føroyum? Altso: Tað varð ikki kunn­ gjørt, at konufólk mangla til arbeiðsmarknaðin í Før­oy­ um. Men tað var kunn­gjørt heimspressuni og heila­ vask­a­ð­um føroyingum í Før­oy­um og í Danmark, at í Før­oy­um rýma konu­fólkini av okkara landi í so stóran mun, at tørvur er á konufólki til nøring, um Føroyar ikki skulu avfólkast og doyggja út. Hetta vita nú eisini tey neyð­ars flóttakonufólkini í Suð­ur­eu­r­opa! Tað er trupult at finna orð fyri hes­um. Men eingin er full­spottaður, fyrr enn hann spott­ar seg sjálvan. Annars er at siga, at í 20 ára skeiðinum 1990-2010 økt­ist fólka­talið í Føroyum so líðandi við 4 %, og í 9 ára skeið­inum 2005-2013 øktist fólk­a­talið við 0,65 %. Hvat ó­rógv­andi er í hesum, er hetta ikki púra normalt? Sjálvandi fara føroyingar fram­hald­andi at koma og fara, sum teir hava gjørt í øld­i­r. (Eg hevði 9 mostrar og fastr­ar, 5 fóru til Danmarkar.) At tey flestu, sum festa røtur aðr­astaðni, ár um ár vitja heim, er ein táttur í okkara ment­a­n­arlívi. Stórt tal av okkara menta­fólki hava búð bæði í Dan­mark og í Føroyum: J. C. Svabo, Nicolaj Mohr, (old­ ur­abbi mín, Ped­er Mohr, kongs­bóndi í Hoy­vík, var son­ur hansara), V. U. Hamm­ ersheimb, Niels Winth­er, Jacob Jacobsen, Jørgen Fr.- Jac­obsen, Regin Dahl, Chr. Matras, Karsten Hoydal, Trónd­ur Olsen, Gudmundur Bruun, Janus Djurhuus (gubbi mín) (skyldmenn og gubbi: nei, Eirikur, nostalg­ isk egocentrisma er mær so fjar), Janus Øssursson o.fl. Virg­ar Dalsgaard og Eyðun Jo­hann­e­s­sen hava verið úti­ setar í Danmark í nógv ár. Jóan­nes Patursson, lim­ur av Fólka­tinginum og Lands­ting­ i­num í 15 ár, yrkti tann vakra sang­in ”Eg veit eitt land” – um Danmark. Tað, ið donsk ment­a­fólk hava lagt frá sær okk­ara máli og kvæðum við­ víkj­andi, kann als ikki ger­ast upp í peningi. Men nú er tað altso sligið fast við 7 tumma spíkum, at um ikki konu­ fólkini gevast við at fara av land­i­num, og tey sum fara, ikki koma heim til Føroyar, áðr­enn teirra nøringaraldur er farin aftur um bak, verður tað Føroya bani. Føroyar doyggja út. Eg eri hinvegin av teirri á­skoð­an, at um vit av poli­ tisk­um orsøkum verða inn­ i­stongd við loysing úr Dan­ mark og harvið úr Europa (og tengj­ast at Íslandi), fara tey ungu av álvara at rýma av landinum, meðan tíð er. Før­oysk mentan og føroyskt mál fer tá so líðandi í skjala- og forn­gripagoymsluna. Í mínum ungu døgum var eg á donskum háskúla og ein­um øðrum skúla. Í 8 mð. høvdu vit á háskúla­num einar ­30 tímar í bókment­um og øðr­um mentanargrein­ um. Í ein­um slíkum tíma (teir vardu altíð tveir tímar við stutt­um steðgi) fingu vit at vita, at fáir tá livandi dansk­ ir rit­høvundar stóðu mát við før­oy­ing­r­nar J. Fr.-Jacob­sen og Will­i­am Heinesen. Tað var fjálgt at hoyra. Báðir gjørdust teir heimskendir. Í einum slík­um mentanartíma fingu vit eisini at vita, at ein ungur før­oysk­ur næmingur har á skúl­a­num hevði deklamer­ að Terje Vigen meistarliga – við ong­um handriti. Tá vóru fleiri eygu vát, varð sagt. Í einum øðrum ment­an­ ar­tíma fingu vit at vita, at tað frum­kenda Kina (1946) fór sum fráleið at gerast poli­tiskt heimsveldi. Tann spá­dóm­urin gekk út kanska skjót­ari enn væntað. Fyri at koma aft­ur­um­ aftur: Føroyingar hava bú­ lei­k­að í Føroyum í 1000 ár. Og ”Havborgin fría” hjá Jan­usi fer framhaldandi at vera heimstaðurin hjá kom­ andi ættarliðum. Kenslu­ bor­ið eins og veðurlagið við buldri, stormi og í logn. Men sekteriskar dóma­dags­prog­ nos­ur kunnu í stóran mun fáa fólk at stinga í sekkin. Livilíkindini hjá vanligum fólki við vanligum inntøkum er eitt álítandi barometur, sum vísir, hvussu nógv fólk kunnu virka og trívast á hes­ um klettum. Alla virðing fyri ser­frøði, men at garnera sam­felags­ køk­una við politiskari kann­ u­stoyp­ar­a­filosofi og erri­n­ skapi eiga politikararnir at gera við stórum varsemi. Okkara skúlaverk verður fram­hald­andi útbygt, og so­ leiðis skal tað vera. Vit klekja hvørt ár stórt tal av ak­a­dem­ i­karum in spe. Her er eing­in munur á konufólki og mann­ fólki. Nógv, heilt nógv av hesum okkara ungdómi fer av landinum – tey flestu til Dan­markar – í lestrar-og út­ búgv­ing­ar­ør­indum. Soleiðis hev­ur tað verið í mong ár. Men hetta, at nøkur konufólk ikki koma heimaftur, og at tað er ein hóttan móti okkara til­veru í Føroyum, er nú í ólukk­u máta kunngjørt runt allan heim. Hesi mongu, sum ikki koma heimaftur, gerast okk­ ara flytifuglar, ið regluliga vitja heim til reiðrið í Før­oy­ um. Betri kann tað valla vera. Hetta er ein liður í okkara ment­an. Men nú hava vit vongs­ korið hesar okkara dýrabaru flyt­i­fuglar. Tí teir eru bøg­ ur. Á, den stóra skomm og vanæring av okkara konu­ fólk­um. Janus yrkti: ”Flytufuglur kvað tungligt syrgilag, yvir gráar grundir fleyg hann avstað.” Men hann yrkti eisini, at hann kendi ”ljótt gorrandi ravnaslag.” Í SVF fingu vit nú ein dag­in at vita – við myndum av teimum fleiri hundrað ára gomlu kanónunum á Skans­a­ num – at nakrir løgtingslimir ætla at yvirtaka verjumál og so statt at lóggeva um verj­ u­skyldu í Føroyum. Sum kunn­ugt hava føroyingar ikki verjuskyldu. Tó kann tað koma fyri, at føroyingar mest sum sjálvkravdir hava tænt danska verjuskyldu. Onk­ur hevur kanska verið yv­ir­maður í reservuni ella á brúnni í marinuni. Men nú skal slíkt halda uppat, og Skansin skal ætlandi mod­ er­n­iserast og lúka tíðarinnar krøv! Halda loysingarfólk. Aftur til lesarabrævið ”Okk­ara løgmaður.” Nú veit eg ikki, hví hend­an grein­in ikki slapp í Sosialin; men eg veit, hví eg skrivaði hana. Í nøkur ár hevur alt føroya fólk fingið at vita – í skrift og frá tingsins røðarapalli – at Kaj Leo Johannesen er lygnari. Hetta er jú sera álv­ ar­slig ákæra uttan mun til, um tað er satt ella ósatt. Lágmarkið av slíkum eyð­ mýkingum ­man vera fram­ halds­grein­in í Sosialinum skriv­að av einum av okkara frægu og virdu telvarum. Um hann kundi sett kongin alias løg­mann skák og mát við solar plexus teknikki, áttu vit óivað ein stórmeistara í talvi – og ærumeiðing. Mítt lesarabræv var in­ spi­re­ra­ð av tí mikla og sera ó­dámliga politiska stríði, sum tók seg upp um ein komandi und­i­rsjóvartunnil millum Skál­a­fjørðin og Tórshavnar komm­unu. So hvørt sum stríðið fløkt­ist og harðnaði og varð avsporað við ongum pro­por­t­i­ónum, endaði tað við einum crescendo í løg­ t­ings­sal­i­num, sum eg í les­ ar­a­brævi­num royni at lýsa sum eina opera comique, har høvuðspersónurin – ”lygn­ar­ in” – verður rehabiliteraður. Man hetta vera orsøkin til, at les­a­r­abrævið ikki slapp í títt blað? Ella er tað tað sindrið, eg í sei­n­astuni havi skrivað um loysingarøsingina og ta støðugt vaksandi ­nat­i­on­ al­ismu og indoktrinering í skúl­um og á tingi, ið er snáv­ ing­ar­stei­n­ur­in? Í 1980 var eisini nógv pol­it­iskt kjak um berghol, men við prop­ortiónum. Løg­ ting­ið játtaði 5 milli­ónir til berg­hol og brúgvagerð at leggja í ein grunn. Men stríð­ ið var harvið ikki liðugt. Í 1982 játtaði løgtingið 6 milli­ ónir til nevnda grunn og 5 milliónir til ein annan grunn: ”sekunder berghol.” Minn­ ist meg rætt, varð hesin seinni grunnurin brúkt­ur til bergholið fram ivið Leynar­ vatn. Annars vórðu øll berg­ holini, sum longu vóru gjørd, fíggj­að við løgtingsjáttanum og við lánum úr bankum í fremm­an­d­um londum og úr ”In­vest­er­ings­fonden for Fær­ øerne.” Á føroyskum eit­ur hesin danski grunnur ”Ílegg­ ing­ar­grunn­urin”, sum hevur fíggj­að mong stórmál við lán­um og studningi. Eitt nú við risastórum studning til út­bygg­ing av okkara flogvølli og nýggjum terminali, sum er í gerð. Fyri meira enn eini fjórð­ ings øld síðan varð grunnurin flut­tur til Føroya, og sam­sva­ r­andi kunngerð fekk hann føroyska umsiting. Eg um­ sat hann roknskaparliga og fíggjarliga í mong ár. Fyri at fáa studning (ikki lán) úr grunninum krevst fólk­a­ tings­ins loyvi. Eirikur, eg kundi hildið fram, men nú er nóg mik­ið. Hetta gerst eisini so fløkj­ asligt. Eg takki tær fyri gott sam­ starv í mong ár, sum eg havi sett stóran prís uppá. Alt hevur sína tíð. Tá ið eg gavst í mínum lívsstarvi sum tæn­ ast­u­maður, kom mín in­side vitan um almenn við­u­r­skifti – kanska mest um lands­kass­ ans konglomerat – í per­spek­ tiv. Tað kravdi tíð, og at skriva krev­ur nógva tíð, ikki tær at siga. Eg var sannførdur um, at tað nógva, mær var komið til kunn­leika í mínum almenna starvi, skuldi brúkast. Mátti ikki fara í gloymibókina. Tann bókin er óbrúkilig. Eg havi skrivað bøkur, og eg havi skrivað eitt ótal av lesa­ r­a­brøvum, sum nógv fólk – úti og heima – hava takk­að mær fyri. Hetta verður so óivað mítt seinasta lesarabræv, sum tú vónandi vilt seta í títt blað. Men, Eirikur, tað er ikki meira enn rímiligt, at eg fái at vita, hví tey tvey seinastu les­ar­a­ brøvini ikki fingu innivist í Sos­ial­inum. Die Gedanken siend frei…….. Bíleggið kalendaran nú og sendið hann út í heimin Tel. 341800 Johanna Vang · johanna@sos.fo Ann Christiansen · ann@sos.fo 2014