leygardagur 15. mai 2004síða 16

Sosialurin Nr. 92 - 15. mai 2004 9 8 Sosialurin Nr. 92 - 15. mai 2004 TINGHELLAN Signar P. Heinesen Virðini er tann parturin av lívi okkara, sum hevur so stóran týdning, at mammon stendur aftanfyri. Har tú hevur eitt virði ber ikki til at keypa teg, hvørki við peningi, starvi, makt ella øðrum. Virðini er sjálvur grund- arsteinurin undir hvørjum lívi, hvørjum arbeiðsplássi og hvørj- um samfelag. Summi virði eru bert viðkomandi í tí privata lívinum. Eitt lív uttan virði er rætt og slætt virðisleyst. Onnur virði eru viðkomandi í arbeiðs- lívinum saman við okkara starvsfeløgum. Har kenst tann virðisleysi á síni atferð og bert fáur kennir seg væl í samstarv- inum. Uppaftur onnur virði eru viðkomandi í samfelagnum. Vit kenna t.d. hugtakið "Í hesum landinum hevur eitt mannalív ikki stórt virði" í londum, har ræðslustýri valda. Í tí virðisleysa samfelagnum ber einki til og fá kenna seg væl. Hvør setir virðini? Tingið setir mest týðandi virðini. Í mongum samfeløgum verða tey mest grundleggjandi samfelags- settu virðini orðað í eini grund- lóg, sum verður góðkend av fólkinum. Onkur grundleggjandi virði verða symboliserað í merk- inum - her í norðanlondum t.d. kristnitrúgvin og friðarteknið - krossurin. Tingið setir eisini nøkur av mest týðandi virðunum við sín- um lógum. Onkrar lógir áseta mannagongdir manna millum, aðrar áseta mark fyri tíni atferð t.d. ferðslulógin á vegunum og uppaftur aðrar áseta, hvussu fólk í almennari tænastu skulu ar- beiða. Brýtur tú onkra lóg, verður tú sektaður við bót ella á annan hátt. Aðrar lógir eru settar í gildi og roknað verður rætt og slætt við, at tær verða fylgdar. Lógir, sum áseta atferð uttan at fútin verður sendur eftir tær, brýtur tú tær, koma undir hug- takið virði. Annars skyna vit vanliga millum lógir og virði, tí virði er nakað, sum tú sjálvboðin átekur tær. Umframt við lógum, setir Tingið mest týðandi virðini, tá ið tað útinnir eftirlit við landsstýris- monnum. Næst eftir Tinginum er tað løgmaður, sum setir virðini í samfelagnum. Í tí almenna setir løgmaður virðini. Sonn atferð Sjálvt grundarlagið undir demo- kratiska samfelagnum er sonn atferð. Demokratiska samfelagið kann ikki virka við ósannindum og ósannari atferð. Hetta er so grundleggjandi, at í flestu lond- um vit samanbera okkum við, fer ein stjórnarovasti ella ráðharri frá við minstu ábending um, at hann hevur verið ósannur mót- vegis almenninginum ella mót- vegis Tinginum. Fyrrverandi formaðurin í konservativa flokkinum í Danmark, Per Stig Møller, mátti frá, tí hann hevði ikki verið heilt sannur mótvegis einum journalisti í spurningin- um, um hann hevði mist koyri- kortið - hetta rakk, minnist meg rætt, nøkur og 20 ár aftur í tíðina. Vit kunnu eisini geva okkum far um, hvussu fyrrverandi danski ráðharrin í ferðslumálum umbar sína atferð mótvegis sín- um veljarum, tá ið hann varð tikin fyri at koyra ov skjótt. Hetta er langt frá tí, sum er vorð- ið alt meira vanligt í Føroyum, har fólkavald brúka sínar veljarar sum skálkaskjól fyri tí, tey hava gjørt. Við nýggju stýrisskipanini hava vit í Føroyum skipað landið soleiðis, sum vanligt er í teim londum, vit samanbera okkum við, og løgmaður hevur fingið tað útinnandi valdið í sínar hendur. Hóast nógvir landsstýris- menn eru farnir frá seinastu árini, tori eg at halda uppá, at vit als ikki hava skipað okkum við ábyrgdini hjá landsstýrismann- inum. Flestu landsstýrismenninir, sum eru farnir frá, eru farnir uppá kvamsvís. Onkur er koyrd- ur frá fyri slíkt, sum hann ikki kundi gera við, annar er farin frá eftir politiskar leikir í vikuvís og triði var als ikki frákoyrdur. Har- afturat hava upp til fleiri lands- stýrismenn sagt beinleiðis ósatt í Tinginum og fyri almenning-in- um, uttan at tað hevur fingið nakra viðgerð yvirhøvur. Tá ið løgmaður fær alt útinn- andi vald, er tað ein grundleggj- andi fortreyt, at ósannindi og ósonn atferð hjá landsstýris- monnum, ovasta embætisverki og almennum stjórum fær upp- sigandi virkning alt fyri eitt. Uttan hetta valds- og ábyrgdar- býti er landið eitt einaræði. Sam- stundis er tað høvuðsuppgávan hjá løgmansembætinum at tryggja móti ósannindum og ósannari atferð. Góðtekur hann ósanna atferð millum sínar landsstýrismenn, í ovasta em- bætisverkinum ella í stovns- leiðslunum, tá virka vit ikki í einum demokrati. Hetta kann eisini seta ljós á spurningin um, hvørji mál hava týdning og hvørji mál ikki hava týdning fyri løgmann. Okkurt smávegis mál inni á onkrum stovni kann í roynd og veru hava stóran týdning fyri løgmans- embætið, eins og okkurt týðandi stórmál á dagsskránni kann hava at kalla ongan týdning fyri løg- mansembætið. Virði og persónar Virði og persónar eru so tætt knýtt hvørt til annað, at ofta er trupult at skilja ímillum. Ein per- sónur stendur fyri einum setti av virðum og tey liggja so djúpt, at tað ber illa til at broyta atferð. Persónar í almennum ábyrgdar- størvum eru teir mest týðandi í hesum sambandi. Hevur ein per- sónur ilt við at halda seg til tey virði, sum sett eru, kann verða trupult at liva við viðkomandi í starvinum. Vit hava dømi frá málum, sum Tingsins Umboðsmaður hevur viðgjørt, har ein hevur varhugan av, at ein átala frá Umboðsmann- inum verður innroknað í málið longu undir viðgerðini. Persónar eru tilvitaðir um atferð, sum ikki verður góðtikin, men lata ikki við seg koma. Ein átala frá Um- boðsmanninum, sum ikki fær ítøkiliga fylgjur fyri ábyrgdar- persónar, vil í slíkum førum virka til tað verra. Hvussu verða virðini sett? At seta virði er ikki at skriva eina handbók, at orða ein politik o.s.fr. At seta virði er partvíst at seta orð á, men í stórum og heil- um verða virðini sett við teirri atferð, sum verður góðtikin og virðismett. Í seinastu samgongu var landsstýrismaðurin í menta- málum koyrdur frá vegna eina avgerð í sambandi við setanina av landsfornfrøðingi. Næsti landsstýrismaðurin staðfesti avgerðina, og løgmaður koyrdi ikki hendan landsstýrismannin frá og góðtekur tessvegna atferð, sum niðurgerð løgmansembætið. Við slíkum máli gerst landsstýrið og løgmansembætið virðisleyst at kalla. Sonn atferð er mest grund- leggjandi virði í demokratiskum skipanum og er fortreytin undir skipanunum, sum vit kenna tær við valdsbýti millum lóggevandi, útinnandi og dømandi vald - so ófullkomin skilnaðurin enn er. Tá ið løgmaður loyvir einum hægsta embætismanni alment og tilvitað at siga beinleiðis ósatt tvær reisur, tá er støðan kaotisk. Um løgmaður loyvir almennum stjórum tilvitað at bróta fyri- sitingarlógina i stakmálum, tá er støðan kaotisk. Um løgmaður loyvir landsstýrismonnum tilvit- að at sminka upplýsingar, tá er støðan kaotisk. Í Tinginum er tað løgtingsformaðurin, sum setir virðini. Góðtekur tingformaðurin t.d. at ein tinglimur alment brúk- ar orðingar sum 'eitt pennastrok' um Tingsins lógir, har tær raka hann sjálvan, tá er støðan rætti- liga kaotisk. Løgmansembætið kann eisini seta virðini við tí, sum hann sigur til fólkið. Amerikanski for- setin heldur "røður fyri fólkin- um". Tað er ein roynd at skapa virði - eins og tað er ein roynd at byggja á tey virði, sum longu liggja í fólki. Tað hevur størri týdning, enn vit ofta geva okkum far um, hvat og hvussu løgmans- embætið verður røkt. Í Íslandi hava tey forseta. Tà ið Vígdis Finnbogadóttir sat, hevði ein varhugan av, at hon megnaði at samansjóva nøkur týðandi virði í fólkinum. Í Danmark kenna vit tað sama frá Hennara Hátign, Margrethu drotning, sum serliga við nýttársrøðuni roynir at byggja virði inn í fólkið. Nýtt- ársrøða løgmans er tað, sum kemur næst hesum í Føroyum. Hóast eg sjálvur haldi, at Anfinn Kallsberg kom rættiliga væl frá sínum røðum í seinastu sam- gonguskeiði, er helst skil í at endurskoða, hvussu enn meira nytta kann fáast burturúr hesum høvi. Vit kunnu siga, at virðini verða sett við tí atferð, sum verður góðtikin í tí einstaka málinum. Í eini tíð, tá ið tað almenna er í eini virðiskreppu, er tað helst rætt hjá løgmansembætinum at taka sær av virðisspurninginum burturav. Løgmaður hevur í høvuðsheitum tvey amboð til tess at seta virði í respekt. Annað amboðið er, at avgerðir verða trektar aftur - og um tað skapar trupulleikar, tá er trupulleikin tann, sum hevur tikið avgerðina og ikki tann ella tað, sum avgerð er tikin um. Hitt amboðið er beinleiðis átala um, hvussu starvið verður røkt við teimum fylgjum, sum hartil hoyra. Gomlu griksku virðini Tann gamli grikski fýrkanturin vísir til "tað góða", "tað rætt- vísa", "tað sanna" og "tað vakra". Hesi fýra virði umgyrða frælsið. Ole Fogh Kirkeby, danskur professari í leiðslufilosofi, nýtir í bókini "Det nye lederskab",2004, orðingina "Dette er også den græske filosofis store firkant og dermed den vestlige kulturs normative forankringspunkt." Hesi fýra hugtøkini umgyrða frælsið - øll fýra í senn. Tað rættvísa uttan gott verk, uttan vakurleika og uttan sannføri, gevur einki frælsi, eins lítið og sannføri gevur frælsi uttan rættvísi, gott verk og vakurleika. Hesi fýra virðini eru góð at hava í huga í sambandi við so mangt, sum hendir í almennu Føroyum í løtuni. Rættarskipanin hevur úr at gera við mál, har almennir myndugleikar eru undir ákæru. Men hvussu virkar ein skipan, har ivin kemur tí al- menna myndugleikanum (t.e. tí ákærda) til góða? Hvat nyttar at geva einum almennum myndug- leika bót ella døma hann at endurgjalda við skattgjaldarans peningi? Hvussu sær eitt sam- felag út, har fútin hevur mest at gera við almennar myndug- leikar? Tað er væl skilligt, at fútin hevur trupulleikar at svara einum fyrispurningi frá Brunaumsjón Landsins í sambandi við P/f Vágatunnilin, sum er 100% al- menn fyritøka. Í tí førinum eru tað landsstýrismaðurin í vinnu- málum og landsstýrismaðurin í fiskivinnumálum, sum hava ein trupulleika. Loysa teir ikki trupulleikan, tá er tað løgmaður, sum hevur ein trupulleika. Loysir hann ikki trupulleikan, eru tað vit veljarar, sum hava ein trupul- leika. Rættarskipanin er í høvuðs- heitum ætlað privata vinnulív- inum og privatu fólkunum, sum ikki halda seg til reglurnar. Tann almenni myndugleikin átti at hildið seg væl og virðiliga innan fyri lógarinnar karmar. Gomlu griksku virðini eru góð ýti at meta um sína atferð í almennum ábyrgdarstarvi. Er hendan avgerð viðvirkandi til gott verk, er hend- an avgerð vøkur, er henda avgerð rættvís og byggir hendan avgerð á sanna atferð? Spurningurin um, hvussu ein heldur seg til hesi virði í sam- bandi við atferð teirra ónd- sinnaðu er ikki heilt einfaldur. Hvussu er løgmaður sannur, vakur, rættvísur og góður í sambandi við ein almennan leiðara, sum útinnir ósømiliga atferð mótvegis sínum starvs- fólki og viðskiftafólki? Hvussu var Churchill sannur, vakur, rættvísur og góður mótvegis Hitler? Motvegis sínum her- monnum? Ella var tað Chamb- erlain, sum var sannur, vakur, rættvísur og góður við setning- inum "Friður í okkara tíð"? Hvussu sá vesturheimurin út í dag, var Chamberlain verandi forsætisráðharri í Bretlandi eftir mai 1940? Tann frælsissinnaði persónurin aftanfyri eitt hægsta embæti stendur rættiliga einsa- mallur, tá ið hann ella hon skal tulka tann stóra grikska fýrkantin í tí einstaka ítøkiliga førinum. Tá ið virðini verða sett Tingið stendur fyri teim mest týðandi virðunum, men hesi eru so grundleggjandi, at vit sjáldan hugsa um tey. Tað er løgmaður, sum stendur fyri mest týðandi virðum, sum vit dagliga hugsa um. Løgmansembætið er virðis- embæti Føroya. Mest týðandi virði í eini demo- kratiskari skipan, sum leggur alt útinnandi vald til løgmann, er at landsstýrismenn, hægstu em- bætisfólk og ovasta leiðsla á stovnum útinna sanna atferð. Ósannindi og ósonn atferð eigur ikki at finna stað - og har hon finnur stað, eigur tað at fáa avleiðingar alt fyri eitt. Gomlu griksku virðini "tað sanna", "tað rættvísa", "tað góða" og "tað vakra" eru grund- arsteinar undir vesturlenskari frælsismentan og eru góð ýti í okkara gerandisdegi. Galdandi virði í tí almenna er tann atferð, sum løgmansem- bætið loyvir innan sítt almenna verk. Uttan mun til hvørji virði vit ynskja at byggja okkara sam- felag á og uttan mun til hvørji virði vit orða, er tað tann góð- tikna atferðin, sum avdúkar, hvørji virði eru galdandi. Tey galdandi virðini í tí al- menna annaðhvørt forða fram- burðinum ella stimbra fram- burðinum í samfelagnum eins og tey eru altavgerandi fyri lívs- innihaldinum hjá tí einstaka - bæði sterkum og veikum. Í Tinghelluni leygardagin tann 21. februar varð spurningurin um stjórnar- skiftið 2004 viðgjørdur Samgongan 1998-2003 legði frá sær. Spurningurin í tí sambandi er, hvørji úrslit liggja eftir tí samgonguni. Hóast virðing helst stóð um praktiska fíggjarpolitikkin og helst eisini oljuleitingini kring Føroyar, er ilt at síggja nakað ítøkiligt úrslit á teirri sjálvstýriskós, sum hildin var. Stýrisamboðini – hvørji virði eru galdandi, hvørjir persónar verða settir at taka sær av deiluppgávunum og fíggingin – tykjast at virka illa. Nevnt var, at hendan sam- gongan kann fáa ein avgerandi leiklut í spurning- inum um Føroyar hóra undan einum vinnuligum hóttafalli, ella um Føroyar og føroy- ingar fóta sær sum tjóð, sum fólk og sum vinnulig eind í einum globaliseraðum heimi. Í hesi og í tveimum Ting- hellum seinni, verða nakrir spurningar í framhaldi av hesum viðgjørdir. Henda Tinghellan viðger spurningin um, tá ið virðini verða sett. Onnur Tinghellan viðger spurningin um, tá ið málini verða sett. Triðja Tinghellan viðger spurningin um, tá ið málini verða rokkin – við vinnuligari menning sum dømi. Tað er Signar Heinesen, verkfrøðingur, sum stendur fyri hesum komandi Tinghellugreinunum. Fóta vit okkum sum tjóð í globaliseraðum heimi! Tá ið virðini verða sett C M Y K 31 30