týsdagur 12. november 2013síða 16

Mikudagur 13. november 2013 · Nr. 131 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Greinarøð: Hjúnabandið í einum søguligum høpi Er hjúnabandið søguliga støðugt og óbroytiligt? Partur 2 Eiler Fagraklett Tey fyrstu kristnu og hjúna­ bondini Størsti munurin á jøda­ dómi­num og teimum fyrstu krist­nu, sum skjótt vuksu í tali kring Rómverkjaríkið var, at tey kristnu trúðu, at heimsins undirgangur var heilt nær, og at Guðs son­ur, tí fór at koma aftur fyrs­ta dagin. Hetta førdi við sær, at tey fyrstu krist­ nu hildu seg burtur frá sið­bundum skyldum við­ víkj­andi hjúnabondum og familju­sambondum. At liva í sølibat var sett høgt í meti, og var mett at vera mun­andi meira týðandi og heilagt enn hjúnabandið. Sam­bært Nýggja Testa­men­ ti, segði Jesus jú so­leiðis um hjúnabond og familju­ sambond: ”Um onkur kemur til Mín og hatar ikki faðir sín og móður sína, konu, børn, brøð­ur og systrar, ja, sítt egna lív við - hann kann ikki vera læru­sveinur Mín.” (Lukas 14:26) og "Fylg Mær, og lat hini deyðu jarða deyðu síni!" (Matteus 8:22). Tey fyrstu kristnu hildu tí, at hjúnabandið undir­ gravaði nærlagnið, ið skuldi til, fyri duga at ráða sær sjálv­um og soleiðis náa røttu frelsuna. Í fyrra brævi Paulusar til samkomuna í Korint stendur skrivað: ”Hin ógifti hevur umsorgan fyri tí, ið Harranum hoyrir til, hvussu hann kann toknast Harra­num; men hin gifti hev­ur umsorgan fyri tí, ið heimi­num hoyrir til, hvussu hann kann toknast konuni. Eisini er munur á konu og ógiftari kvinnu. Hin ógifta hev­ur umsorgan fyri tí, ið Harra­num hoyrir til, hvussu hon kann vera heilag, bæði í likami og anda; men hin gifta hevur umsorgan fyri tí, ið heiminum hoyrir til, hvussu hon kann tokn­ast manni­ n­um.” (1. Korintara­bræv­ið 7:32-34). Við tíðini fekk kristna trúgv­in veruligt fótafesti í Róm­verkjaríkinum, og seinni eisini í teimum mongu nýggju konga­ríkunum, ið vóru sett á stovn kring Evropa, eftir at Róm fall. Við hesi broyting fekk kristna kirkjan brádliga stórt politiskt og fíggjarligt vald. Hetta hevði eisini við sær, at tey kristnu fóru at broy­ta sínar meiningar, sið­ir og framferðarhátt. Sum ár­ ini gingu og heimsins undir­ gang­ur ikki kom, fekk hetta eisini kristin at endurskoða sína áskoðan um støðuna hjá hjúna­bandinum og um lívið her á fold. (Stephanie Coontz, Marriage, a History, 2005) Kristna kirkjan og hjúnabandið Fyrst í miðøldini gekk tað rætti­liga hart fyri seg í Ev­ ropa. Kríggj og harðskapur var gerandisdagur. Í eini roynd at steðga teimum mongu kríggjunum og ósemju­num millum nýggju konga­døm­ini í nýliga falna Róm­verksa­ríki­num, vóru kvin­n­ur brúktar sum frið­ ar­gáv­ur. Hetta var longu ein vanligur siður millum tað germanska fólkið og víking­ ar­nar. (Eleamor Searle, Predatory Kinship and the Creation of Norman Pow­er, 1988). Fyrstu átta øldirnar eftir Jesus føðing vísti krist­ na kirkjan lítlan áhuga í hjúna­bandi­num hjá van­liga fólkinum. Kirkjan var meira upptikin av, hvussu yvir­ stætt­irnar og tey, sum sótu við valdinum, livdu sítt lív og hvønn tey giftust við ella vildu skiljast frá. So­leið­is fekk katólska kirkja eisi­ni risastórt vald í øllum Ev­ ropa. Men tá vit koma inn miðskeiði í miðøldina, fer kirkjan eisini at sýna bónd­ unum og vanliga borg­ara­ num annars størri áhuga. Eitt nú fór kirkjan í 8. øld at áseta strangari krøv fyri hjúna­skilnað. (Lisa M. Bitel, Wo­m­en in the Early Medieval Europe, 2002) Blóðskemd Hvørki Nýggja ella Gamla testa­mentið siga nakað um, hvørt blóðskemd ella insest er skeivt ella synd. Men í 6. og 7. øld byrjar katólska kirkjan at nokta fólki at giftast við síni nærmastu familju, ið higar­ til hevur verið vanligur sið­ ur í flestu samfeløgum kring heimin. Fyrst var ásett, at ein ikki longur kundi gif­ast við einkjuni hjá beiggja sín­um, eins og tilmælt annars verð­ ur í Gamla Testamenti. Síð­an var eisini bann sett móti, at menn gifta seg við egnum fosturbørnum, sys­t­kina­ børnum og konu pápa­beiggj­ an. At enda segði kirkjan, at nú var ikki longur loyvt at gifta seg í somu ætt “so langt aft­ur, sum minnið røkkur”. Í 721 fór Gregory II pávi enntá so langt, at hann bannaði fólki at giftast við gummuni at børnum teirra. (Mayke de Jong, To the Limits of Kin­ ship, 1991). Í 1213 minkaði kirkj­an tó eitt sindur um insest­lógirna, tí lógin gjørdi tað ov torført og ópraktiskt hjá fólki at finna sær ein maka í nærumhvørvinum. Tí varð ásett, at nú kundi man bara ikki gifta seg fýra familju­lið aftur. (Eamon Duffy, Saints and Sinners: A History of the Popes, 2006) Tær mongu lógirnar, ið katólska kirkjan ásetti, vóru galdandi fyri øll, men sum við flestu viðurskiftum Fram til 8. øld vísti kristna kirkjan lítlan áhuga í hjúnabandinum hjá vanliga fólkinum. Kirkjan var meira upptikin av yvirstætuinum og teimum, ið sótu við veruliga valdinum Polygami hevur verið og er framvegis ein vanligur siður í fleiri mentanum og religiónum kring heimin. Sambært Bíbliuni hevði Sálomon kongur 700 hústrúur og 300 vinkonur