hósdagur 14. november 2013síða 18

Fríggjadagur 15. november 2013 · Nr. 132 18 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 TÍÐINDI Greinarøð: Hjúnabandið í søguligum høpi Er hjúnabandið søguliga støðugt og óbroytiligt? Partur 3 Eiler Fagraklett Kærleikin og hjúnabandið Fyrst í 17. øld mennist hjúnabandið aftur. Vestureuropa verður vitni til nýtt og slóðbrótandi slag av hjúnabandi. Eitt slag av hjúnabandi, sum inntil tá, var næstan óhoyrt nakra aðrastaðni í heiminum. Talan er um hjúnabond bygd á kærleika. Gomlu grikkarnir mettu, at forelskilsi var ein sinnissjúka. Kinverjar høv­du einki orð fyri kærleika mill­ um hjún fyrr enn í 1920, tá ein málkønur bólkur var sett­ ur, fyri at uppfinna eitt nýtt orð til hetta nýggja vestur­ lendska fyribrigdið. Fleiri av fólka­sangunum, sum vóru sungn­ir í bóndasamfelagnum í miðøldini í Europa gjørdu gjøldur burturúr kær­leika­ num í einum hjúnabandi. Í 12. og 13. øld var ótrúskapur mett­u­r at vera tað einasta slag­ið av kærleika, ið var vert at nevna innan yvirstættina í Evropa og í víkingasøguni verð­ur somuleiðis fleiri stað­ ni ávarað um vandarnar, ið standast av at blanda kær­ leika og hjúnaband saman. (Stephanie Coontz, Marriage, a History, 2005). Nýggja romantiska rák­ ið, har kærleikin nú skul­di avgera, hvønn tú gift­ist við, kyknaði eftir upp­lýs­ing­ar­ tíð­ina, og tá mark­nað­ar­bú­ skap­ur gjørdist vanligur og fólk fingu egnar pengar at ráða yvir. Nú gjørdist hjúna­bandið eitt privatmál, og ikki bert eitt politiskt ella fíggjarligt amboð hjá familju­ni ella samfelagnum. (Jeffrey R. Watt, The Making of Marriage, 1993). Fólk vóru ikki longur í sama mun bundin av foreldrum, famil­ ju ella góðseigara fyri at ger­ ast sjálvstøðug. Kærleiki og persónlig gleði gjørdist fyri­ myndin. Somuleiðis gjørd­ist maðurin fíggjarligi motor­ urin, meðan kvinnan bleiv kensluliga kjarnin í nýggju kjarnufamiljuni. So­leið­is komu eisini nýggjar sið­v­enj­ ur, sum nýggja kjarnu­familj­ an kundi nýta sína frítið til. Eitt nú kann nevnast føð­ing­ ar­dagar, barnadópur, ársdag­ ar og jól, sum nú eru vorðin ein familjuhátíð. Frítíð var eisini eitt nýtt fyribrigdi fyri miðal- og lástættina, ið ser­ liga gjørdi seg galdandi eftir ídnaðarkollveltingina. Hóast hjúnabandið gjørd­ ist eitt privatmál, varð brúd­ leyp­ið meira alment enn tað nakrantíð áður hevði ver­ið. Bretska drotningin Victoria, sum í stóran part av 19. øld stýrdi stóra partin av heimi­ num, gekk á odda og hevði eitt stórt og hátíðarligt brúd­ leyp, sum eingin nakrantíð hevði sæð áður, tá hon gift­ ist Albert prinsi. Hetta gjørd­ ist byrjanin til eitt nýtt rák, har brúdleypið gjørdist al­ menn stórhending, ið skul­di síggjast og heiðrast. Flestu brúðarsiðir, sum vit í dag kenna, koma somu­leiðis frá victorianska tíðar­skeiði­ num. (Elizabeth H. Pleck, Celebrating the Family, 2000). Hjúnabandið í 20. øld Í 20. øld fer allur vestur­heim­ urin ígjøgnum sera stór­ar samfelagsbroytingar. Fíggj­ar­ ligar, átrúnaðarligar, her­nað­ ar­ligar og politskar broyt­ing­ ar. Hetta førir við sær, at eftir 2. heimsbardaga minkar virð­ ið á kjarnufamiljuni mun­ andi. Kvinnur gerast meira og meira sjálvstøðugar. Ung­ dóms­uppreisturin og kvinnu­ rørslan hava við sær, at færri fólk velja at gifta seg. Talið av hjúnaskilnaðum veksur nógv, og eitt vaksandi tal av børn­um verða fødd uttanfyri hjún­bandið. Kirkjan og religión­ir­nar sum heild, missa sítt fasta tak á privatlívinum hjá einstaklinginum, og vestur­heimurin gerst al­ samt meira verðsligur ella sekuler­ur, meðan átrúnaður og politikkur verða loyst sund­ur. (Elizabeth Abbott, A Hi­story of Marriage, 2010) Hetta rákið er eisini gald­ andi í Føroyum. Í 2012 vóru fødd 619 børn í Føroyum. Hjá 57,9% av hesum børnum vóru foreldrini ikki gift. 2002 var annars fyrsta árið, at fleiri føroysk børn vóru fødd uttanfyri enn innan­ fyri hjúnabandið (Høgni De­ bes Joensen, Heilsulýsing Lands­læknans, 2013). Hjúna­ skiln­að­ur er eisini vorðin vanligur partur av før­oyska samfelagnum, har vit eru farin frá, at talan um hjúna­ skilnað var næstan óhoyrt, til at umleið triðja hvørt før­ oyskt hjúnaband í dag endar í skilnaði. (Føroya Hagstova, 2013). Minnilutar og hjúnabandið Fleiri minnilutabólkur hava ígjøgnum tíðina havt av­ mark­að­ar møguleikar at gifta seg. Hjá summum bólk­ um er hetta framvegis gald­ andi. Hóast trælirnir í USA fingu sítt frælsi í 1865, so fingu teir og aðrir hinkyndir amerikumenn ikki frælsi at gifta seg eftir egnum ynski fyrr enn í 1967. Tá avgjørdi amerikanski hægstirættur, at fólk úr ymiskum rasum kun­du giftast hvør øðrum, og ikki einans við fólki av egnari rasu. (Gary A. Cretser og Joseph J. Leon, Intermarriage in the United States, 1982). Í Nazitýsklandi varð bann eisi­ni sett móti, at ar­ iskt ættað giftu seg við jød­ um, sig­oyn­ar­um og littum fólk­um. Sama bann var sett í gildi í Suður­afrika undir apart­heid­stýrinum, og var hetta galdandi heilt fram til 1985. Í Eyptalandi kanst tú sum maður framvegis missa tíni borgararættindi, um tú gift­ir teg við eini jødiskari kvin­nu úr Ísrael. Kvinnur í Saudi Arabia sleppa enn í dag bara at giftast við monn­um frá londum á saudi­ar­áb­isku hálvoyggini. Kong­ur­in kann tó geva ser­lig und­an­taks­ loyvi. Tað eru tó eingi mørk sett fyri, hvørj­um teir saudia­ rábisku menn­in­ir kunnu gifta seg við. (Eliza­beth Abbott, A History of Marriage, 2010). Samkynd hjúnabond er ikki nýtt fyribrigdi Hóast samkynd kring allan heim í dag berjast fyri atgongd til tær skyldur og tey rætt­indi, sum eitt borgarligt hjúna­band gevur hjúnum, so hevur hesin rættur ikki altíð Hjúnabond, ið eru bygd á kærleika, fáa ikki fótafesti í vesturheiminum til fyrst í 17. øld. Hetta er eitt slóðbrótandi hugtak, ið ikki hevur verið vanligt nakrastaðni í heiminum, áðrenn fólk í vestureuropa taka tað til sín