hósdagur 28. november 2013síða 42

nr. 138 · 29. november 2013 10 VIKUSKIFTI Samrøða Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Jonhard Mikkelsen er ein av teimum, sum myndaði meirilutan í Málráðnum, ið mælti til at varðveita føroyska stav­ raðið, sum tað er, og ikki taka bókstavir sum c, q, z og w inn í stavraðið. Hann vísur á, at seinastu 20 árini hava føroyingar fingið orðabøkur við umleið 600.000 leitiorðum, og eingir stavsetingartrupulleikar hevur verið. Allur tann føroyski parturin av teimum 600.000 orðunum er stavaður við føroyska stavraðnum. Hann heldur, at tað er heilaspuni, at kalla føroyska stavraðið fyri ein trupulleika. – Sum við øllum øðrum arbeiði her á landi, vórðu kílar settir í mál­ menn­ingar­arbeiðið longu fyri 120 árum síðan. Tvíningurin hevur verið sjónsk­ari við hvørt og minni sjónskur við hvørt. Fyri nøkrum árum síðan tók seg upp ein áhugabólkur, sum skuldi virka sum eitt hermót at seta upp ímóti tí mál­menningararbeiði, ið hevði eyðkent framgongdina nú seinastu hálvu øldina við nógvum nýggjyrðum fyri avbronglað donsk orð, við eldri orðum í nýggjum hami, við fakligum orðingum, sum høvdu verið tungar at syfta áður. Tann stevnan hevur rist máls­liga hjálparloysið av okkum sein­astu hálvu øldina, sigur Jonhard Mikkelsen. Og hann heldur fram: – Roynt varð so fyri tveimum árum síðan at trygda ein vanlukkuligan kíla heilt inn í málsliga mergin, tá ið ávísir politikarar drógu spurningin inn á ting og fløktu alt upp í ein vasa. Framman­ undan var tað bara vanlig ósemja, ymsar áskoðanir millum manna, nú varð tað álvarsligari, tí grasrøturnar høvdu krøkt í seráhugabólk á tingi. – Teir skaptu ein trupulleika, ið ikki var. Teir uppfunnu ein trupulleika. Teir fløktu eitt mál, ið var greitt. Teir ætlaðu at veikja tað einasta óbroytiliga, vit hava í føroyskum, nevniliga stavraðið, og gera tað ávirkiligt fyri tilvildarligum polit­iskum hugburði og meiningum hjá ein­staklingum. Hevði tað hent, hevði tað elvt til eina vanlukku, sum hevði fing­ið alt málarbeiðið út á bláman. Sagt verður, at vit mugu síggja veruleikan, sum hann er. Er tað ikki nakað um tað? – Hvussu vit síggja veruleikan hevur einki við stavraðið at gera. Vit hava sein­ astu 20 árini fingið føroyskar orðabøkur við uml. 600.000 leitorðum. Eingin hevur enn gjørt vart við nakran stav­ setingar­trupulleika. Eingin. Allur tann føroyski parturin av teimum 600.000 orð­unum er stavaður við føroyska stav­raðnum. Orðini mynda allan tann veruleika, vit eru í, og tann veruleikin talar sítt greiða mál: trupulleikin er heila­spuni. – Hoyri politikarar siga, at stavraðið má fylgja við tíðini. Tað er júst tað, ið tað ikki skal. Tað má ómøguliga verða ávirkað av »tíðini«, eingin politisk meining, einki tíðarrák, eingin móti, ein tilflyting, EINKI tílíkt má ávirka stav­raðið. Tí alt tað, ið er »tíðin« er broyti­ligt, »tíðin« hevur ymiskan dám, og fólkið í »tíðini« hevur ymiskan hug­burð, sum fyri alt í verðini ikki má sleppa í nánd av stavraðnum. Í stav­raðinum liggur myndaliga talað mergur­in í málinum, okkara málsliga DNA, og tað má eingin sleppa at ávirka so hiss­ini, tí onkur eitt skifti hevur fingið vald og heldur tað vera fikst. – Tað ljóðar sum um veruleikin bara broytist her. Íslendingar, sum annars hava nógva meira samskifti við USA, Týsk­land, Spania og onnur lond enn vit, broyta ikki sítt stavrað. Orsøkin er, at teir vita, hvat ið er íslendskt, ameriskt, spanskt og annað. Júst sum vit vita tað. Eingin fremmandur stavur sleppur inn í teirra stavrað, tí tað er gjørt til íslendskt og ikki onnur mál. Júst sum vit gera. Okkara stavrað er til okkara mál. Og vit læra tíðliga nógv onnur mál, og har venja vit eygað at síggja c og q og aðrar stavir úr øðrum málum. Børnini læra danskt tíðliga og enskt og summi týskt og seinni fransk og spanskt. Ymisk mál við ymsum stavrøðum, sum vit læra so hvørt. Stavraðini hava ongantíð verið trupul­leiki. – Harumframt hevur føroyskt eina stav­raðan (alfabetisering) umframt, ið ger tað heilt klárt, hvar ymsu fremmandu stavirnir standa t.d. í føroyskum orðabókum ella á bókasøvum. Her er bundið um heilan fingur. – Tað at allar orðabøkurnar eru skriv­aðar við einum stavraði, ið hevur staðið sína roynd seinastu 160-170 árini, prógvar, at tað riggar. Riggar tað, skalt tú hvørki broyta ella væla um tað. Hví hava vit stavrað? – Endamálið er, at stavirnir og stav­ saman­setingar megna at endurgeva øll ljóð í málinum. Okkara stavir megna ta uppgávuna til fulnar. Vit hava har­ umframt lúkað burtur ivaspurning­ar og gjørt stavsetingina einfaldari við ikki at taka td stavin c inn í raðið, tí tann stavurin kappast stundum við s stundum við k, so vit hava bara endurgivið c við s, tá ið hann hevur s-ljóð, og k- , tá ið hann hevur k –ljóð. – Øll stavrøð, vit hava kannað, eyð­merkja sínar stavir. Evropeisk mál kunnu hava rættiliga ymisk stavrøð, tí mál­ini eru so mikið ymisk. Í sambandi við øll hesi stavrøð stendur altíð: »Kortini verða hesir stavir (so verða teir nevndir) brúktir í fremmandum sernøvnum og fremmandum orðum, sum eru í okkara máli.« – Júst sum hjá okkum. Hetta er okk­ ara stavrað, og hesir ávísu stavir verða brúktir í fremmandum orðum og ser­ nøvn­um – sum stendur viðmerkt í móður­máls­orðabókini. Tí eitur Åge Åge í Føroyum eins væl og í Danmark. Men tað ger ikki, at vit flyta å inn í stavraðið, tí å er ikki ein føroyskur stavur. Å verður ikki føroyskur stavur, tí hann umboðar einki føroyskt ljóð. Hetta hevur einki við kenslur at gera. Sama hvussu fittur Åge er. So sleppur å ikki inn í stavraðið. – Og so koma vit til kjarnan. Før­ oyska stavraðið er til føroyska málið, og eru x, ñ, q, ü, ç ä, å ikki stavir, ið um­ boða føroysk ljóð, so hava teir einki at gera í stavraðnum. Tað er sára einfalt. Og tað er hetta skottið, ið summi vilja hava brotið niður, men sum stórur og sann­før­andi meirluti í Málráðnum mælir frá at gera. Men kunnu stavirnir verða brúktir kortini? – At teir verða brúktir í fremmandum sernøvnum sum til dømis   Łukasz Cieślewicz, sum spælir í B36, er í lagi, men tað ger ikki, at teir sleppa inn í stavraðið, tí okkum tørvar teir ikki. Hví? Tí vit hava longu loyst trupul­ leikan. z er umboðað við s, og x av ks og w við v. Og tað skerst ikki burtur, at Hector verður framborið Hektor og átti at verið skrivað við k á føroyskum. Nú er navnalóggávan so mikið laga­lig, at eitur abbin Hector, so kann abba­ dóttirin verða stavað Hectoria – men á føroyskum eitur hon framvegis Hektoria, og rættast hevði verið at stavað hana við k, tí øll siga k. Tað stutta: vit hava ein stav, ið umboðar ljóð­ið, og tað ger lívið munandi lættari hjá børn­um okkara, tá ið tey taka síni fyrstu fet inn í tann mangan torgreidda mál­heimin. – Fremmand orð og fremmand nøvn eru í okkara máli, júst sum fremmand fólk búgva her og fremmand vøra verður seld her. Soleiðis hevur altíð verið. Og tað fer bara at vera meira og meira, tí skjótt verða stór lið av kin­ verjum her, og teir fara eisini at hava sítt málsliga góðs við sær, sum bretar á sinni í Vágum. Og umframt alt tað fremmanda hava vit í mong ættar­ lið elskað og dyrkað stavifeilir hjá til­vildarligum donskum prestum og dyrkað ørar danskar týðingar av før­ oyskum staðanøvum og mangt, mangt annað ófatiligt. Men alt hatta er í mál­ inum – og eingin ætlar sær at gera nakað við tað. Einki sum helst. Viljam við w og kristina við c og alt tað, vit eru so von við. – Vit reika ímillum fremmand mál í stovuni allar teir mongu tímarnar, skal ikki fylgja við tíðini – Vit reika ímillum fremmand mál í stovuni allar teir mongu tímarnar, sjónvarpið er tendrað. Meðan vit slurka kaffi og eta ræstan fisk og spæla við børnini, fer okkurt fremmant mál ígjøgnum oyruni. Tað málið skal ikki inn í okkara stavrað. Tað er allastaðni, men har inn sleppur tað ikki, sigur Jonhard Mikkelsen, Málráðslimur, ið vit hava tosað við um føroyska stavraðið Stavraðið