hósdagur 12. desember 2013síða 42

nr. 144 · 13. desember 2013 10 VIKUSKIFTI Skotland Uni Holm Johannesen post@sosialurin.fo »We want to change political power from Westminister to Holyrood.« Tað svaraði skotski parlaments­lim­ urin í bretska undirhúsinum, Angus MacNeill úr Hebridunum, í útvarpinum hjá Kringvarpinum tann 4. august í ár, tá hann varð spurdur, hvat endamálið við skotsku fólkaatkvøðuni er. Tann 18. september næsta ár skulu skotar taka støðu, um teir skulu loysa frá bretska sam­veldinum. Teir skulu seta kross við annaðhvørt ja ella nei til spurningin »Tekur tú undir við, at Skotland verður sjálvstøðugt land?« Angus MacNeill umboðar skotska tjóðveldisflokkin, Scottish National Party (SNP), ið hevur sum aðalmál at skipa Skotland sum fullveldisland. Fólka­atkvøðan skal tryggja, at farið verður undir tilgongdina at flyta polit­ iska valdið hjá skotum úr London til Edinburgh. Fólkaatkvøðan hevur vakt ans í Onglandi. Bretski forsætisráðharrin, David Cameron, og andstøðuleiðarin, Ed Miliband, hava ávarað ímóti full­ veldis­ætlanini hjá SNP. Teir hava sagt, at tað verður ein vanlukka fyri sam­ starvið, og minkar um ávirkanina, sum Bretland hevur í altjóða politiskum høpi, um skotar velja at fara burturúr. Eitt skotskt ja til loysing kann somuleiðis elva til ófrið í Norðurírlandi og Wales, tí tey londini fara helst eisini at krevja størri sjálvræði. Gott og væl fimm milliónir fólk eru í Skotlandi og skotsku oyggj­ unum, Hetlandi, Orknoyggjum og Hebridunum. Fólkatalið er størri enn í bæði Norra og Ísland, sum eru sjálv­ støðug lond. Tað er grundarlag fyri einum sjálvstýri, heldur skotska sjálv­ stýris­rørslan. Men undir skræðuni er veru­leikin ikki so einfaldur. Bretska sam­veldið er eitt búskaparligt samstarv, sum hevur verið skotum holl hjálp. Samveldið í søguligum ljósi Tað var merkisdagur í Skotlandi, tá skotska tjóðartingið í Edinburgh alment varð latið uppaftur tann 1. juli í 1999. Tað var úrslitið av, at skotar høvdu samrátt seg til størri sjálvræði innan bretska felagsskapin. Fleiri málsøkir fóru tá á skotskar hendur. Alex Salmond, sum hevur verið formaður í SNP síðan aldar­ skiftið, segði tá, at hetta var bara eitt fet á leiðini ímóti skotskum fullveldi. Við tjóðartinginum kom heimildin at reka sosialpolitikk, skúlapolitikk, vinnu­politikk og orkupolitikk. Dyrnar til skotska tjóðartingið høvdu tá verið stongdar í útivið 300 ár. Samveldið Stóra Bretland varð evnað til og reist í 1707, tá samveldissáttmálin Acts of Union varð settur í gildi. Sam­bands­skjalið sameindi Ongland, Skotland og Wales í eitt ríki við einum felags parlamenti í Westminister í London. Tað var eitt bretskt tjóðríki, og ikki ein savnað bretsk tjóð. Samstarvið fekk heitið »United Kingdom of Great Britian«. Í 1801 fór Írland upp í sam­ starvið. Eftir ófrið í landinum tóku írar full­veldið aftur í 1927, meðan nýggja tjóðin, sum spratt burtur úr ruðu­leik­ anum, Norðurírland, er enn í sam­veld­ inum. Við sambandsskjalinum í 1707 sam­ ráddu skotar seg til fría atgongd til handils­marknaðin í London, eina sjálv­ støðuga kalvinska kirkju, eina serliga skotska rættar­skipan, eina sjálvstøðuga útbúgvingar­skipan og rættin at prenta skotsk pund. Við startskotinum til ídnaðar­kollveltingina var Stóra Bretland tann størsti spælarin í altjóða politikki við nógvum hjálondum og góðum handils­sambondum. Skotar fingu sjálvsagda ávirkan á bretska parlamentið. Skotland hevur nú 59 umboð í undirhúsinum, House of Commons. Hini 587 umboðini eru úr Onglandi og Wales. Skotland hevur minni sjálvræði í bretska samveldinum enn Føroyar hava í ríkisfelagsskapinum. Skotar kunnu millum annað ikki krevja inn skatt, umframt at Westminister hevur ábyrgdina av sosiala trygdarnetinum, hervaldinum, uttanríkispolitikkinum, fjøl­miðl­unum og øðrum. Búskapar­ politikkur í Westminister hevur av somu orsøl alstóra ávirkan á skotska samfelagið. Vælferðarsamfelagið Skotland Vantandi heimildin at taka politiskar av­gerðir er grundarlagið undir sjálv­ stýris­rørsluni. Ein meginorsøk til, at SNP vil hava størri politiskt frælsi, er, at politiska dreymamyndin er ikki tann sama í Skotlandi sum í Onglandi. Skotar ætla sær eitt norðurlendskt væl­ferðar­ samfelag. Dømi er, at SNP vil varðveita ókeypis útbúgvingarskipanina og barna­ ansingina, umframt at fíggja eldrarøkt øðrvísi, meðan onglendingar taka brúkara­gjald fyri hesar tænasturnar. Skotar eru somuleiðis munandi meira sinn­aðir at vera í ES, enn David Cameron og Konservativi flokkurin í Ong­landi er. Fólkaatkvøðan er av somu orsøk áhugaverd fyri londini í Norður­ atlantshavi. Tað er ført fram, at norður­ lond, og kanska eisini Norður­landa­ ráðið, fáa ein nýggjan viðspælara, tí Skotland sum fullveldis­land ætlar sær at sam­starva við Ísland, Noreg og hini lond­ini. Skotland skal byggjast eftir norður­lendskum leisti. Tað var serliga høgrasnaringin hjá Margaret Thacther, sum elvdi til, at skotar fóru at tosa um politiskt frælsi seinast í sjeytiárunum. Annars hevði friður valdað í Skotlandi síðan 1707. Í 1979 slapp hon fram at valdinum í Downing Street sum forsætisráðharri. Marknaðarhugsjónin var kollvelt, meðan hon ráddi fyri borgum í Bretlandi, og saman við Ronald Reagan, sum var for­seti í USA um somu tíð, slóðaði hon fyri marknaðarliberalistisku bylgjuni, har marknaðurin fekk munandi fríari ræsur at virka. Hon setti tá síni liberalistisku hug­ skot á dagsskrá, tí, sum hon tók til, sam­felagsbyrðan var so mikið tung, at privata vinnulívið var um at kvalast. Eirinda­leyst snaraði hon politiska kumpass­ið so langt til høgru sum til bar. Við herrópum sum, at »there is no such thing as society« fór hon í hernað móti fakfelagsrørsluni, har serliga ósemjan við kolaarbeiðararnar er minnis­verd. Byggivinnan, stálvinnan og skipa­ smíðið í Skotlandi vóru fyri bakkasti hesi árini. Sum fjeppari av minimal­stat­ inum útinti hon síni politisku hugskot í verki. Skotar tóku als ikki undir við kós­ini hjá Thacther. At kalla allir skotar mettu, at hetta var ódámligur vælferðar­ politikkur. Burtur úr hesum spratt hug­skotið um at fáa størri sjálvræði í Skot­landi. Vit vilja ikki hava eina stjórn, sum onnur hava atkvøtt fyri, sigur Angus MacNeill. – Hvør leggur meira í skotskan politikk enn fólkini, sum búgva her? spyr hann. SNP hevur kortini staðfest, at ætlan­in hjá sjálvstýrisrørsluni er ikki Tann avgerandi Skotar skulu á fólkaatkvøðu í september taka støðu, um teir skulu taka seg úr bretska samveldinum. Enn er ikki meiriluti fyri loysingini krossurin