hósdagur 2. januar 2014síða 30

Fríggjadagur 3. januar 2014 · Nr. 1 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 tíðindi Gott kvøld øll somul, S einast í sjeytiárunum eru tríggir vinmenn farnir at eldast. Árini merkjast og síggj­ast. Minnið er enn hvast, og vitið sum nýbrýnt. Allir eru teir føddir um aldaskiftið ár 1900. Hava kenst frá ung­ um árum. Teir hava verið uttan­lands og nomið sær lær­dóm, og uttanlands verða dreymar droymdir og ætlan­ ir lagdar. Stórir dreymar og gyltar æt­lanir verða fyri stóran part framd í Føroyum. Í landinum, teir vilja flyta fram­á. Í landinum, har tørvur er á teimum. Í landinum, har teir laða tíðarleysar varðar eftir seg. Í 1977 verður forvitnisligur film­ur gjørdur um hesar vin­menn. Í filminum við heiti­num “Tríggir varðar”, verða mætu rithøvundarnir William Heinesen, Christian Matras og Heðin Brú lýstir á ellis­ár­um. Fosturlandssynirnir úr Havn, av Viðareiði og úr Skála­vík eru í 1920 árun­um í Danmark og nema sær út­ búgv­ing. Í Keyp-manna­havn ogna teir sær vitan og íblást­ ur úr bókum. Hjá teim­um er eingin ivi. Teir vilja gera mun í heim­landi­num. Teirra partur skal ikki liggja eftir. Hugburðurin at vilja gera mun liggur djúpt í okkum. Okkara sjófólk treiskast und­ir náttúrunnar baldrutu umstøðum og hava í fleiri ættarlið siglt vandasjógv. Alla tíðina leitandi eftir fongi­num, ið er grundarlagið und­ir okkara tilveru her á lan­di. Heitar hendur, ið eru hornasteinurin í okkara væl­ferðarsamfelag, kýta seg hvønn dag, tá ið tær ótroytti­ liga taka sær av børnum, sjúku­m og gomlum. Øll tit arbeiða, tá ið onnur gevast og hava frí. Allar tímarnar í sam­døgrinum, alt árið runt, jóla­aftan og í kvøld, eru tit í gongd. A t vaksa upp í Føroyum gevur gott í beinið. Tað prógva vit ferð eftir ferð úti í heimi. Vit fegnast um dirvi, dygd og dugnasemi, sum okk­ara arbeiðsmegi, fyri­tøk­ u­r, ítróttarfólk, listafólk og gransk­ar­ar vísa í verki, tá ið tey bjóða seg fram millum tey bestu. Undir framburðinum, sum kvinn­ur og menn hava skapt gjøgnum øldir, býr fram­skyg­ni. Ein vilji at skapa eitt gott og trygt samfelag. Eitt heim til sín sjálvs og tey, sum aftaná koma. Lívið í Føroyum er eitt úrs­lit av at vilja og at tora. Tá ið fólk frá landnámstíð settu búgv her og til í dag, hava vit verið fyri avbjóðingum. Av­ bjóð­ingum, sum teir tríggir varð­arn­ir so væl dugdu at seta orð á í sínum skaldskapi. A lt er kortini ikki ljósa­ reytt her á landi. Vit fáa framvegis ikki nóg nógv ung fólk heimaftur. Tað er okkara størsta avbjóðing. Føroyar vóru ikki mentar so nógv, sum tær eru, um ung­ir og útbúnir føroyingar ikki komu heimaftur og sóu møguleikarnar. Hesi ungu høvdu eins og teir trígg­ir varð­arnir ein alsk til heim­land­ið. Tey vildu geva landinum nakað aftur. Land­ ið, ið hevði givið teim­um so nógv. Tey vildu flyta landið fram á leið. Okkara samfelag er sum øll onnur eitt úrslit av teim­ um varðum, undanfarin ættar­lið laðaðu. Nú er tíðin tín. Vit hava brúk fyri øllum góð­um kreftum. Øll skulu við. Eisini tey, ið fingu gott í bein­ið í Føroyum, og sum nú eru útisetar. Vit vilja hava tykk­um heimaftur. Uttan ídnar og dugnaligar hend­ur var mangan soltið í Føroyum. Vit byggja land við bókligari vitan og øllum teimum, ið eru dugnalig til hend­ur­nar. Vit hava tørv á bæði gløggum høvdum og hegnig­um hondum. H ægri útbúgving er ein fyritreyt fyri búskapar- og fólkavøkstri. Fróðskaparsetrið menn­ ist støðugt. Fleiri út­búgv­ ing­ar verða bodnar út, og umsóknirnar í ár eru met­ nógvar. Eitt styrkt Fróð­ skap­a­rsetur er eisini ein horna­stei­nur í okkara fólka­ vakstra­rætlan. Við hesi ætl­ an er sjøtul settur á at fáa fólka­tal­ið aftur at vaksa. Tað er umráðandi, at okkara útbúgvingar eru á altjóða stigi, og í heyst fara uttan­hýsis serfrøðingar at eftir­meta Fróðskaparsetrið. Vit arbeiða støðugt við at knýta tættari bond millum vinnu­na og útbúgvingar- og granskingarumhvørvið. Eitt risafet er tikið við at stovn­seta granskaralundina INOVA. Eg fegnist hvørja ferð, tað eydn­ast at fáa føroyingar, sum av sonnum hava gjørt vart við seg uttanlands, í starv her heima. Tað er slík­ um hugburði, okkum tørvar. Okk­um tørvar fólk, sum vilja koma heimaftur at gera mun. T að er tíverri eitt av lívsins grundkorum, at summi eru skerdari enn onn­ur. Summi eru fødd inn í truplari umstøður enn onn­ ur. Nøkur bera brek, sum kunnu tyngja gerandisdagin. Lív­ið er ikki líka lætt at liva hjá øllum. Og um vit hyggja at býtinum av mótgongd, sum hvørt menniskja fer ígjøg­num, kann lívið stund­ um tykjast órættvíst. Hetta snýr seg um hug­ burð. Tað hevur størri týdn­ ing, hvussu eitt menniskja ber sína lagnu, enn hvør lagn­an er. Sum ein mamma tók til: Vit skulu ikki tosa um fólk við serligum tørvi, men um fólk við serligum av­bjóð­ ing­um! Tí skulu vit hava eitt rúmligt samfelag og ein ar­ beiðs­marknað, har fleiri fáa brúkt sínar førleikar og ment síni evni. Lógarpakkin um arbeiðsfremjandi til­tøk er ein nýskipan, sum breið­k­ar vegin hjá fólki við skerd­um før­leika at koma á arbeiðs­ mark­naðin. Tað harmar meg, at vit ofta hava ein negativan hug­burð til ellisárini. Vit hoyra javnan, at sagt verð­ ur “eldrabyrðan”, og at sam­ felag­ið hoknar undir fíggjar­ byrð­ini, nú fleiri gerast eldri. Verður útsøgnin søgd nóg ofta, kann hon tykjast veru­lig. Tað ávirkar, hvussu vit uppliva tað at eldast, og sjálvs­fatanin kann ávirkast skeiva vegin. Okkara gomlu eru sum allir aðrir aldursbólkar eitt tilfeingi, sum vit skulu vera góð við og hava brúk fyri. Teirra vitan og royndir ríka yngru ættarliðini. Tað er ein sannroynd, at vit liva longur, enn vit gjør­ du áður. Hetta gevur okk­um nýggjar møguleikar og krev­ ur broytingar. Tey, sum hava møgu­leikan, skulu í fram­tíð­ ini sjálv tryggja síni ellisár betur. Tað krevur, at vit tora at hyggja eftir haldgóðum loysn­um, og at vit í felag finna tær. Vit skulu spara saman til egna eftirløn. Uppsparingin í nýggju eftirlønarlógini er enn ein nýskipan. Tá ið eldra­økið verður lagt út til kom­mun­ur­nar 1. januar 2015, eru størstu og tyngstu tøkini tik­in at tryggja góð ellisár. T að gongur betur í Føroyum. Búskapurin stend­ur á tryggari grund. Greið­ar ábendingar eru um, at vit í kjalarvørrinum á stóru al­heims­búskaparkreppuni, hava fingið fótafestið aftur. Vit eru á rættari kós. Vit flyta okkum frá svartskygni til bjartskygni. Arbeiðsloysið er lítið, og tað lækkar. Brutto­tjóð­ar­ úr­tøk­an og arbeiðsfjøldin veks­ur. Fleiri løntakarar eru í privata vinnulívinum. Lønar­ gjaldingar vaksa. Heims­ bú­skap­urin og føroyski bú­ skap­ur­in verða í løtuni eisini stimbr­að­ir av lágum rentum. Útflutningurin er vaksin slaka hálva milliard. Íkastið frá okkara alivinnu, frá okk­ ara uppsjóvarvinnu og frá okkara fjarfiskiflota hevur ongan­tíð verið størri. Kortini eru fleiri av­bjóð­ ing­ar. Vit eru í ferð við at fáa hall­ið á fíggjarlógini burtur. Nýggj fiskivinnunýskipan skal eitt nú tryggja, at vit venda vánaligu gongdini hjá botn­fiska­veiðuni undir Før­ oy­um. Latið okkum síggja ljóst upp á framtíðina, tí sum Sála­mon sigur: “brotið mót sýg­ur mergin úr beinunum, og tað má ikki henda”. Tað hend­ir ikki. Øll vilja hava bú­skap­ a­rvøkst­ur og framburð. Hvussu vit røkka tí, eru ymisk­ar meiningar um. So­ leiðis eigur tað at vera. Tað er tí, vit hava politiskar flokkar. Tað er tí, vit hava fólkaræði. Tað er tí, vit hava eitt livandi orða­skifti. Orðaskiftið um Skála­ fjarðartunnilin hevur stundum verið hart. Tað er eisini neyðugt, tí talan er um størstu íløgu nakrantíð. Við at hyggja í bakspeglið í hesum málinum, kundi okkurt verið gjørt øðrvísi. Sum landsins leiðari taki eg mín part av ábyrgdini á meg, og tað er eisini mín ábyrgd at tryggja, at ein politisk semja fæst millum samgongu og and­støðu í málinum. Vit hava hesa seinastu tíðina víst, at vit sum tjóð eisini megna at standa sam­ an. Lata okkum ikki vika, sjálvt um búskaparliga stór­ veldið ES trýstir okkum. Fram­ferð­in hjá ES er óvirði­ lig, ólóglig og órímilig, og tí eru vit farin altjóða rætt­ar­ veg­in. Trætan um sild og makrel eigur at verða loyst við sam­ ráðingarborðið, sum tað sømir seg skilagóðum sam­ ráð­ing­ar­pørtum. Samband er millum partarnar, og vón­ andi gongur ikki rúm tíð til vit finna eina semju. Góðu føroyingar! E itt kvøld sum í kvøld hugsa vit, hvat vit fingu burturúr, og hvagar leiðin gongur. Náddu vit tað, vit ætlaðu? Avrikaðu vit nóg mikið? Síggjast nakrir varðar á slóð­ini, har vit gingu? Svarini eru helst ymisk – bæði persónliga og sam­ felags­liga. Felags fyri bæði tað per­ són­liga og samfelagsliga er, at okkum er loyvt at legg­ja ætlan­ir, hava okkara visjón­ ir og seta út í kortið á okk­a­ra tíðarhavi. Okkara land er eitt gott og trygt stað at búgva, og er tað eisini eitt land við ótald­um møguleikum. Hetta sóu teir tríggir varðarnir. William Heinesen, Christian Matras og Heðin Brú, sum á ellisárum kundu ganga í havnar­gøtum og staðfesta, at eisini teirra íkast gjørdi mun. At tað er brúk fyri hvørj­ um einstøkum okkara. Tí hóast svarini eru nógv og fjølbroytt, so eigur spurn­ ing­urin altíð at vera: Hvussu kann eg gera mítt besta fyri mítt land? 2013 var árið, tá eitt hitt størsta andsmennið í okkara tíð, Nelson Mandela, slókn­ aði. Hann hevur, um nakar, gingið á odda fyri at flyta sítt heimland framá. Allur heim­urin hevur samkenslu, og eisini vit kunnu læra av hesum slóðara, ið lærdi okk­ um so nógv um, hvussu eitt sam­felag kann vera styrkt av fyrigeving. Styrkin og áhald­ n­ið hjá Nelson Mandela verð­ ur ongantíð gloymd. Góðu tit øll! Eitt kvøld sum í kvøld leita tankarnir víða. Onkur hugsar um skyld­fólk og vinir í fjar­skotn­ um londum. Onkur annar hugsar um fólk, tey mistu á lívsleiðini. Harrin styrki tykk­um, ið sita eftir við sorg og sakni. Gott nýggjár og takk fyri tað brátt farna! Guð signi mítt føðiland, Føroyar! Nýggjársrøða løgmans gamlaárskvøld 2013 Kaj Leo Holm Johannesen, løgmaður