týsdagur 14. januar 2014síða 16

Mikudagur 15. januar 2014 · Nr. 6 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Hurrá fyri glíðibreytini Nakrir tankar um politiskar píl­a­grím­ar, gudleysar glíði­breyti­r, viðurstyggiligar hom­o­ vígslur og eitt “tilmæli”, sum Rúni Rasmussen sendi løgtinginum í desember. Heini í Skorini »Eg taki undir við, at sam­kynd fáa loyvi til at gift­ast – ikki hóast eg eri kon­serv­a­tiv­ur, men av tí at eg eri kon­serv­a­tivur.« Vit eru í Manchester í ok­tober 2011. Bretski for­sæt­is­ráð­harr­ in, David Cam­e­ron, flytur fram røðu á ár­l­igu floks­kon­gress­ini hjá Kon­serva­tiva stjórn­ar­flokk­i­num. Við støði í sínum hug­sjón­ar­liga arvasilvuri hug­leið­ir kon­serv­ativi leið­ar­in um týdn­ingin av hjún­a­ band­i­num sum samfelagsligari eind og institutión. Og lo­gikk­urin hjá Cameron er greið­ur. Hjún­a­band­ið hev­ur so nógv positiv árin og er ein so týdningarmikil ins­t­i­t­ut­i­ón, at samkynd eisini eiga at fáa atgongd til tey rætt­indi og tær skyldur, sum hjúna­bandið veitir. Ein slík dag­ føring fer einans at styrkja um hjúna­bandið, sum annars er ein vikn­andi institutión í okk­ara parti av heiminum. Orðini hjá Cameron runnu mær í hug, tá eg las tað so­nevnda “til­mælið”, sum deild­ar­leið­arin á løg­mans­skriv­stov­uni, Rúni Ras­ mus­sen, sendi løg­ting­i­num und­an fyrstu viðgerð av upp­skot­i­num um at broyta hjúna­bands­lóg­ina, so sam­ kynd eis­ini fáa rætt til borgarliga vígslu (uttan fyri kirkjur og sam­ komur). Og tað var kanska lagn­ unnar speisemi, at fyrsta viðgerð var hós­dag­in 5. desember, sama dag sum ein tann størsti mor­alski vitin í okkara tíð, Nels­on Mandela, andaði út fyri sein­astu ferð. Mandela var nevn­i­liga ein radikalur stríðs­mað­ u­r fyri rættindum teirra sam­kyndu og syrgdi m.a. fyri, at lands­ins grundlóg ef­tir rasu-ideologiska ap­ ar­t­heid-stýrið gjørdist tann fyrsta í heiminum, sum forbjóðar mismuni orsakað av kyns­ligari orientering. Tí sum hans­ara høgra hond og góði vinur, anglikanski erka­bisk­up­urin Desmond Tutu, hev­ur sagt: “Eg kundi ikki droymt um at tilbiðið ein hom­o­fob­isk­an Gud”. Men religión er nú ein­a­ferð tað, sum fólk gera hana til. Og hóast fleiri sam­gongu­pol­it­ik­ar­ar á Face­ book heiðr­aðu Nelson Mandela hós­kvøld­ið 5. desember, bard­ust tey fyrr um dagin í­móti upp­skot­inum hjá Bjørt Sam­u­el­sen, Rigmor Dam og Poul Mich­elsen. Uppskotið ligg­ ur nú í Rættarnevndini og verð­ur allarhelst felt í febr­uar. Hesar reglur viðgera nógv umrødda tilmælið, sum Rúni Rasmussen sendi løg­tin­ gi­num undan fyrstu viðgerð. »Hjúnabandið er gott...« »Latið okkum sum samfelag halda fast við hjúnabandið, stuðla tí og geva tí bestu karm­ar í lóggávu og á øðrum økj­um (...) Eg vil heita á tygum at verja hjúnabandið, og tí mæli eg tygum til at atkvøða í­móti uppskotinum.« Soleiðis endar Rúni Ras­mus­ sen sítt skriv til Føroya løg­ting. Og meginparturin av teks­t­i­num snýr seg eisini um, hvussu góð, gagnlig og upp­byggjandi hendan in­st­i­t­u­ti­ón­in er. Við at lesa til­ mælið kundi ein næstan trúð, at onkur løgtingslimur hevði í hyggju at avtaka hjún­a­band­ið. Men Rúni ger ongastaðni eina roynd at greiða frá, hví heiti stuðulin til hjúnabandið er ein grundgeving fyri, at sam­kynd IKKI mugu sleppa at gift­ast. Logikkurin er, at hjúna­bandið er gott, og tí mugu samkynd ikki sleppa fram­at hesi institutión. Men sum hugs­un­ ar­hátturin hjá David Cam­e­ron vísir, kann við­ur­kenn­ingin av hjúna­ band­inum tað sama slóða fyri eini diametralt øv­ugt­ari niðurstøðu. Her er eing­in logiskur samanhangur í­m­ ill­um pástand og nið­ur­støðu. Um hjúnabandið hev­ur so nógv gagnlig árin, sum Rúni vil vera við, hví ikki loyva sam­kynd­um upp­í, um tað er tað, sum tey ynskja? Hetta er tann fyrsti av fleiri veik­leik­um í argu­ ment­a­ti­ón­ini hjá Rúna. Orðabøkurnar og veruleikin Tilmælið til løgtingið byrjar við trimum definitiónum av hjúna­ bandinum, sum vilja vera við, at “hjúnabandið snýr seg um sáttmálastøðu mill­um mann og konu.” Og uttan nakra nærri grundgeving dreg­ur Rúni ta niðurstøðu, at »tað er púra greitt, at hjún­a­bandið snýr seg um sátt­mál­a­ støðu millum mann og konu.« Men er tað so greitt, sum Rúni vil vera við? Fyri tað fyrsta eru tríggjar orða­bók­a­def­in­i­tión­ ir als eing­in moralsk, normativ grund­gev­ing fyri, hvørjar treytir skulu vera galdandi fyri ein­um hjúnabandi. Tað er sjálv­andi upp til veljarar og pol­i­tik­arar at gera av, hvørt sam­kynd skulu sleppa at gift­ ast ella ikki. Og fyri tað næsta eru siteraðu orða­bóka­def­i­n­i­tión­ir­nar í greiðari and­søgn til tann empiriska, løg­frøðiliga veruleikan í teim­um flestu londunum í okk­ara parti av heiminum. Ver­uleikin er nevniliga, at 18 lond, primert í Vesturevropa, Suður­am­erika og 17 statum í USA, hava samtykt, at hjún­a­bandið eisini kann um­fata tvey fólk av sama kyni (kelda: amerikanski hag­tals­grunn­urin Pew Forum). Og verður skrásett parlag talt við, ger­ast londini 32 í tali (neyva talið er trupult at gera upp, tí lógirnar eru ymiskt orð­að­ar, og í summum londum hava statirnir og ikki parla­ ment­ið ­seinasta orðið). Út­søgn­in hjá Rúna er undir øll­um umstøðum ein tómur pá­st­and­ur í mun til samtykta lóg­gávu í nógvum londum í tí rík­ asta og mest framkomna part­i­num av heiminum. (Og hóast tað er totalt líka­mik­ ið fyri substansin, so man­i­pul­erar Rúni eisini, tá hann ikki sit­erar alt tað, sum orða­bók­in Merriam-Web­ ster hev­ur at siga um hjúna­band­ið. Seinna hálva av de­fin­i­tión­ini sigur nevniliga, at hjún­a­band­ið eisini kann um­fata tvey fólk av sama kyni). Ein annar leistur er at gera sum Jenis av Rana og siga, at Gud sigur nei, og tí sigi eg eis­ini nei. Og síðani at vísa til tann stóra meirilutan av heimsins londum, sum ikki loyva samkyndum at gift­ast. Men spurningurin er, hvussu smart tað er at brúka autokratisk ella bein­ leiðis ódemokratisk lond í Eyst­ur­ ev­r­opa, Asia, Afrika og mus­limska heiminum sum ide­al fyri politiskum lóg­ar­smíði í Norðurlondum. Lond, sum ikki virða grund­leggj­andi rættindi sum per­són­ligt frælsi, trúarfrælsi, minn­i­luta­verju o.s.fr. Lond, har sam­kynd verða eyðmýkt, dis­krim­i­ner­að, álopin, for­fylgd og drip­in. Tá er tað kanska strat­e­giskt klókari at ign­orera vest­ur­evr­o­pe­i­ skt lógar­smíð og heldur styðja seg at heilum og hálvum orða­bóka­def­ ini­tión­um. Hvørji lond standa seg best? Víðari skrivar Rúni, at »hetta (hjúnabandið, red.) er ein institutión, sum óteljandi sam­feløg í øldir hava mett at vera grundarlagið fyri burð­ardyggum samfeløg­ um.«Men hvørji samfeløg eru tey mest væleydnaðu í heiminum? Hvørji eru tey frælsastu? Hvørji hava bestu vælferðina og hægsta livistøðið? Tað eru tey londini, sum virða tað persónliga frælsið. Sum skora flest stig í mun til rættindi hjá samkyndum. Sum loyva minnilutum at liva, sum teimum lystir, so leingi sum rættindi hjá øllum øðrum ikki verða skerd. Hetta merkir sjálvandi ikki, at Evropa ikki hevur stór­ar demografiskar og bú­skaparligar avbjóðingar, tí tey eldru gerast fleiri, arbeiðs­styrkin minkar, og so fá børn verða fødd. Men samkynd kunnu ikki ábyrgdast fyri, at vit heteroseksuellu ikki fáa fleiri børn. tíðargrein Um hjúnabandið hevur so nógv gagnlig árin, sum Rúni vil vera við, hví ikki loyva samkyndum uppí, um tað er tað, sum tey ynskja? Sæð í einum søguligum ljósi áttu vit at rópt eitt samfelt hurrá fyri teirri “glíðibreytini”, sum hevur slóðað fyri einum betri og rættvísari heimi