mánadagur 10. mars 2014síða 22

Mánadagur 10. mars 2014 · Nr. 29 22 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Kvinnusøga Brot úr søgu Kvinnufelagsins nú 300 ár eru liðin síðan Mettustova var bygd Seinni partur Bergtóra Hanusardóttir Tað kalda kríggið stóð við, og Kvinn­ ur fyri friði steðgaðu ikki fyri tað um undirskriftirnar móti vápna­ ídnaðinum vóru hand­að­ar. Sumrini eftir vóru felags norðurlendskar friðargongur skipaðar, tann fyrsta í 1981 úr Keypmannahavn til Paris at vísa andlit á høvuðsborgini hjá Nato. Í 1982 gekk ferðin frá Minsk til Moskva at samskifta við Bresnjev og teir, í 1983 var teinurin frá ST- borgini í New York til Hvítu húsini í Washington, og í 1984 var friðarlega í Stockholm, har føroyingar eitt nú tóku lut í evnisvikuni: at byggja brúgv millum eystur og vestur. Eg kann nevna, at Elinborg Trónd, sum leingi var virkin nevnd­ ar­limur og forkvinna, bæði í KSF og í Kvinnufelagnum, eisini var kon­takt­fólk okkara úteftir og sum tann einasta var við á øllum friðar­ ferðunum. Tíðin gekk, og ræðslan fyri kjarn­orkuvápnunum helt okkum fram­vegis vaknar um næturnar, so frá 1984 vóru vit aftur saman við norðurlendskum Kvinnum fyri friði í átakinum Traktat nú við kravi um Norðurlond sum atom­ vápnafrí øki, har felags rakstrarróp okkara her á landi varð: Føroyar, kjarnorkuvápnafrítt øki! Eitt mál sum síðani varð nátt í tøttum sam­ starvi við Fólk fyri friði og ávísar løgtingslimir. 8.mars og Norður­ landahúsið Eitt annað stórsligið tiltak var 8. mars­haldið í 1984, tað fyrsta í okkara spildurnýggja Norðurlandahúsi, við evninum Kvinnur og Friður. KSF stóð fyri, og har var eingin endi á øllum tí vit í stýrisbólkinum skuldu fáa í lag. Framsýningar av ymsum slag og eisini eina kvøldsetu. Men hvat, har fanst so gott sum einki tilfar at bera fram eitt høgtíðskvøld sum hetta – og so vóru einastu ráð­ ini at kasta seg á bláman og sjálvar gera tað sum restaði í. So har bleiv leitað, nýskrivað og týtt, Lina Larsen fekk leikir burturúr, Sharon Weiss skipaði tónleikin og eitt dugnaligt kvinnukór var savnað við Inger Christiansen, táverandi forkvinnu KFS´s, sum kórleiðara. Framsýningar vóru í Klingruni og í forhøllini av listaverkum eftir kvinnur, av heimavirkaðum brúks- og prýðislutum og við øllum teim bókum eftir og um kvinnur, ið Lands­bókasavnið átti, og so var kvøld­seta í konserthøllini við røð­ um, kvinnukóri, nýskrivaðum teksti og leiki á palli, og eisini eini ovfara­kátari løtu aftaná við drekka og heima­bakstri til tær umleið 600 kvinn­urnar, ið sluppu inn - íroknað 2-3 dulklæddar menn. Tað riggaði alt ómetaliga væl, og fyri okkum fyrireikarar var hetta einki minni enn eitt ørandi væl­ eydnað tiltak - við luttøku úr øllum landinum og sostatt eisini eitt frálíkt dømi um ta savnandi megi, ið mentanarhús okkara í Sortudíki longu hevði frá fyrsta degi. Dokumentatión Hetta 8. mars tiltakið er dokumen­ ter­að í tí svarta Kvinnutíðinda­ blað­num frá 1984, eftir ráðum frá Berit Ås, sum var ein av teimum týdningarmiklu rithøvundunum vit høvdu lisið, og sum umframt at læra okkum um teir herskarateknikkir, sum brúktir vórðu móti kvinnum, t.d at tú verður gjørd ósjónlig, eisini legði okkum eina við at skjalfesta tað vit gjørdu, tí tað fór eingin annar at gera. Og soleiðis varð tað eisini. Sjálvar gjørdu vit sum oftast væl burturúr frammanundan, so fólk í góðari tíð skuldu vita av komandi tiltøkum, men aftaná orkaðu vit lítið annað uttan bara at fáa aftur í rættlag tað, sum vit í aðrar mátar høvdu sett til viks, meðan tiltøkini vóru fyriskipað. Fjølmiðlarnir tóku ikki undir við tí vit gjørdu, og sum oftast var bara tung tøgn aftan á eina slíka óhending, sum onkur einaferð eyknevndi hesa talandi eftirtøgnina. Vit feiraðu kortini tað sum feirast kundi, fingu ein góðan bita og stuttleikaðu okkum eftir væl­ gjørt verk, men vit royndu kortini øll 80´ini at skriva sum mest av tí vit hugsaðu, meintu og gjørdu í Kvinnu­tíðindum – og við túsund­ ára­blaðnum eisini at dokumentera støðuna og arbeiðið sum bæði vit í Kvinnufelagnum, KSF sum stovnur og eisini hini kvinnufeløgini í Før­ oyu­m fingust við í 90´árunum. Kvinnutíðindi Sum sagt, nógv er hóast alt skjal­fest í Kvinnutíðindum, sum eisini hevði sín blaðbólk og sínar ábyrgdar­ stjórar, men var eingin tøk, so hevði forkvinna felagsins ábyrgd av blaðnum, sum helst skuldi koma út eina ella tvær ferðir um árið. Onkur tíðarskeið hevur steðgur verið í, eisini í langa tíð, men tað vil so vera í einum fámentum felag. Í mínari fyrstu tíð í Mettustovu vóru tað Elin Súsanna Jacobsen, Elinborg Trónd og Hanna Joensen, sum stjórnaðu blaðnum, men frá 1985 varð ábyrgdin mín, hóast úrslitið neyvan hevði verið nakað serligt, um ikki blaðbólkurin var so góður. Ingvør Nolsøe skipaði fyri, so vit aðrar eisini lærdu at gera bløðini soleiðis, at tey ikki bara vóru nóg góð innaní, men eisini vóru borðbar í útsjónd. Marjun Berg, Hanna Joen­sen, Gunnvá Haldansen og Frida Hansen, Kirsten Brix, Bergliot Ihlen, undirritaða og til seinast, í túsund­árablaðnum, eisini Inga Ellings­gaard, ja, so nógvar vóru vit tey árini, men sjálvandi ikki allar í senn. Stuttsøgukappingin Tað var eisini blaðbólkurin sum í 1986 fekk hugskotið og síðani skipaði fyri tí stuttsøgukappingini, ið endaði við at savnið Frostrósan var útgivið saman við einum arbeiðs­hefti eftir Kirsten Brix, ætlað næm­ingum í miðnámsskúlunum. Arbeiðið við javnstøðulógini Frá 1986 til 1994 fylti arbeiðið í javn­ støðunevndini og arbeiðið at gera upp­skot til javnstøðulóg øgiliga nógv. Lógin um javnstøðunevnd var sum nevnt samtykt í 1979, tann fyrsta nevndin sett í 1981, og setn­ ingurin at gera uppskot til Javn­ støðu­lóg ásettur í 1983. Seint gekk og glið kom ikki rættiliga á fyrr enn landsstýrið í 1986 setti nevnd, har Hanna Joensen av landsstýrinum varð vald til forkvinnu, Ingeborg Winther fyri arbeiðarafeløgini, Jógv­an Waagsheyg fyri arbeiðs­gev­ ararnar og Bergtóra Hanusardóttir fyri KSF. Tað vísti seg skjótt, at nevndin ikki hevði heimild at gera úrskurðir í tí dagliga arbeiðnum, so leingi sum eingin lóg forðaði fyri hesum mismuni. Og tá heldur ikki ST- konventiónin um avtøku av øllum mismuni vegna kyn, samtykt á tingi 31. mars 1987, sama dag sum Kvinnu­felagið fylti 35 ár, heldur ongan mun gjørdi í so máta, máttu vit skunda okkum at fáa okk­ ara part av lógararbeiðnum frá hondini. Harafturat ynsktu vit at gera okkara til, at vit eins og øll hini Norðurlondini høvdu eina javn­ støðulóg, áðrenn vit í 1988 fóru til Nordisk Forum í Oslo, har Vil­helm Johannesen, landsstýris­mað­ur, skuldi luttaka á tí Almennu ráð­ stevn­uni um javnstøðu. Hetta fyrsta lógaruppskotið varð liðugt og lagt fyri tingið tíð­liga í 1988, nakað broytt og modererað eftir vegnum, men fall kortini tann 6. mai 1988. Tí, sum Jógvan Sunds­ stein, minnilutin í rættar­nevndini, málbar seg: Javnrættur er longu í landinum, og javnstøða er bara ein spurningur um, at kvinnur brúka henda rætt! Og tá ið uppskotið bæði var felt og hevði viðført, at samgongan fyrst slitnaði og síðani mátti umskipast, prentaðu vit lógar­uppskotið í heilum líki, mest fyri eftir­tíðina, í tí gráa Forum 88-blað­num. Javnstøðunevndin gavst sjálv­ sagt ikki, men tók arbeiðið upp­ aftur av nýggjum, hesaferð við stuðli frá Trúgva Teirin, løgfrøðingi. Nevndin var øll afturvald í 1990, og vit fingu sostatt høvið til fram­ haldandi at arbeiða við tí nýggja lógaruppskotinum til framløgu í so góðari tíð, at vit áttu at kunna havt eina javnstøðulóg við á ta norð­ur­ lendsku javnstøðu­ráðstevn­una ið vera skuldi í sambandi við Nordisk Forum 94 í Åbo. Í Føroyum var aftur politiskt rok, og ta ferðina varð tað Marita Petersen, løgkvinnan sjálv, ið umboðaði Føroyar á ráðstevnuni um javnstøðu. Lógin var eisini samtykt í síðstu løtu, men tað ganga nógvar søgur um, hvussu tepurt tað var, og hvussu viðhaldsfólk royndu at halda tingfólki inni undir avkvøðu­ greiðsluni. Sum fólk flest vistu, var hetta meiri ein trúarsak enn nakað flokspolitiskt mál – og meðan vit so vóru í Finlandi frættist úr Føroyum, at Jenis av Rana í ramasta álvara longu hevði verið í útvarpinum og tosað um vandan við lógini og fyri at avtaka hana aftur. Altjóða Kvinnu­ ráðstevnur ST´s Um vit nú fara aftur til Kvinnuárið og Altjóða kvinnuráðstevnu ST´s í Mexico í 1975, so var altjóða kvinnu­rørslan als ikki nøgd við virknaðin av tí átakinum, og Kvinnuárið varð rættiliga skjótt longt til eitt Kvinnutíggjuár við ætlan um bæði millumráðstevnu í Keypmannahavn í 1980 og síðani einum endabresti í 1985 við eini uppaftur størri kvinnuráðstevnu í Kenya. Í 1985 vóru 5 kvinnur úr Føroyum við á tí alternativu NGO ráðstevnuni í Nairobi, meðan løgtingskvinnan Karin Kjølbro umboðaði KSF í tí donsku delegatiónini, har hon eins og vit aðrar skjótt var á tremur við øllum tí, sum ein hoyrdi, hitti, sá og skilti í hesum so øðrvísi og fantastiska forum og stað. Um hesar ráðstevnurnar stendur nógv skrivað í Kvinnutíðindum, serliga tí grøna blaðnum frá 1986, og Bergljot Debes Hentze gjørdi eisini eina sjónvarpssending burtur úr sínum upplivingum í Nairobi. Hesar báðar vóru skipaðar við dygg­ari luttøku á teimum alterna­ tivu NGO ráðstevnunum, sum løgdu upp til og síðani sam­skiftu við tær stjórnarskipaðu kvinnu­ ráð­stevnurnar hjá ST. Tað lukkaðist t.d. í Nairobi at fáa semju um eitt manifest, eina 10 ára virkisætlan, fyri javnstøðuarbeiðnum og eisini at áseta ta komandi ráðstevnuna, har virkisætlanin skuldi eftirmetast fyri at skumpa undir íverksetanina í teimum einstøku limalondunum. Í 1995 vóru so tvær uppaftur fjøl­mentari og meiri umfatandi kvinnuráðstevnur hildnar í Kina, tann alternativa av politiskum or­ Mettustova