hósdagur 20. mars 2014síða 5

5 Fríggjadagur 21. mars 2014 · Nr. 34 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Vit enda við einum samfelagi, sum verður meira og meira sensitivt yvirfyri hvat er normalt. Samfelagið verður minni tolsamt, og vit góðtaka færri frávik Okkara samfelag verður alsamt minni tolsamt. Vit góðtaka ikki, at fólk eru øðrvísi - tað er uttan mun til, um fólk eru tjúkk ella roykja ella bera brek. Samfelagið er seinastu árini blivið til eitt samfelag, har man heldur, at fólk bara skulu taka seg saman, um tey eru óv feit. Alt snýr seg um, at alt sær so gott út og við facebook hava vit ein pall, har vit kunnu sýna hetta fram. Vit halda, at vit skulu dømast eftir útsjónd, úrslit og hvussu væleydnaði børn vit hava. Tí er tað ein katastrofa, um tú fær eitt barn, sum feilar okkurt. Men hetta er ikki haldbart - hetta krakelerar fyrr ella seinni, sigur Armgarð Arge, teologur. Hon heldur, at tað gerst verri hjá fólki at velja eitt barn, sum hevur Down Syndrom. Tað er ein byrða fyri samfelagið, og tú hevur sum mamma valið, at taka fostur­tøku, so samfelagið ikki skal stríðast við hesa byrðu. Hon óttast, at mammur, sum velja at fáa eitt barn við Down Syndromi, verða hildnar at vera ábyrgdar­ leysar, av tí, at tær hava havt í boði at velja tað frá. - Sum samfelag fara vit at hava minni tolsemi yvirfyri tí, sum er annarleiðis - tað er lættari at hyggja niður á fólk, sum velja eitt barn við Down Syndrom, um tað er gjørligt at velja tað frá. Í síðsta enda stendur mamman púra einsa­ møll vil hesum, sigur hon, og leggur aftrat. - Tað er tað sama um fólk eru tjúkk, fólk hugsa í dag, at tey mugu bara taka seg saman! Eingin niðurstøða Men hvat er niðurstøðan á tað etiska dilemma, sum er í okkara lóggávu í dag. Mótsatt okkara grannalondum hava vit ikki lógarfesta fostur­ tøku. Tað merkir, at mótsat til dømis Danmark loyva vit bert fosturtøkum, um barn­ið er sjúkt, ella hevur onkran feil. Tað er beinleiðis sortering - lógarfest. Men í praksis eru nógv færri fostur­ tøkir í Føroyum, og ógvuliga fáar kvinnur taka ímóti tilboðnum at fáa kanna um barninum feilar nakað. Orskin til hetta er, at tær ætla ikki at fremja fostur­ tøku, heldur Armgarð Arge - Hvat skulu tær brúka ta vitanina til? Tað er uttan iva, tí, at tær ikki hava í hyggju at at gera nakað við tað, sigur hon. - Eg haldi tað er okkara etikkur, sum sigur, at lívið er heilagt. Læknavísund skal bjarga lív, tað er tað, sum ger, at vit hava ilt við at velja eitt barn frá, tí tað feilar tí nakað. Tí hvør skal døma, hvør hevur rættin til lív? Hvør skal meta um, hvat skal til fyri at eitt menniskja er eydnusamt? Men vit mugu eisini virða tey, ið velja nakað annað. Sum ikki kenna seg før fyra at hava eitt barn við breki. Tað ber ikki til at gera eina niðurstøðu um hetta og døma onnur. Manglandi kunning - Tøknin er formidabul og gevur okkum nøkur val. Men tað, sum manglar, er, at vit kunna betur - vit mugu alla tíðina kunna um, hvat merkir hetta her. Tað er bæði galdandi fyri fostur- diagnostik og geving av gøgnum og ørðum etiskum spurningum, sigur Armgarð Arge. Hon eftirlýsir meira kjak um etik, meira kunning og kjak. - Ofta leypa vit lætt og elegant yvir at kjakast um hesi ting, tí tað er so ringt at tosa um. Kjakið verður polariserað, og tað kemur kanska at snúgva seg um átrúnað. Viðvíkjandi nakka­folds- kanning mugu vit syrgja fyri at mammurnar fáa so nógva og sakliga kunning, sum yvirhøvur gjørligt, tí tað er teirra kroppur, og tær standa einsamallar við valginum í síðsta enda, sigur Armgarð Arge. marjun@sosialurin.fo Vit góð­ taka færri frávik Í Danmark bjóðar man øll­ um kvinnum, sum eru við barn, eina sokallaða triple test, har aldurin á mamm­uni, konsentratiónin av gravidi­ tetshormonum, sum verður staðfest við eini blóðroynd og støddin á nakkafoldini, sum verður mátað við einari skanning, verður brúkt til at meta um sannlíkindini fyri at eitt fostur hevur kromosom­ feil. Um sannlíkindi eru 1 til 300 fyri, at barnið hevur kromo­somfeil - harímillum tann kromosomfeilin, sum gevur Down Syndrom, fær kvinnan bjóðað at taka eina móðurkakubiopsi, ella eina fosturvatnsroynd. Báðar hesar royndir innibera stóran váða fyri, at kvinnan missur barnið, nevniliga 1 til 100. Hendan royndin staðfestir við 100 prosents vissu, um barnið hevur hevur eitt nú Down Syndrom. Áðrenn 2004 vóru allar kvinnur yvir 35 bjóðaðar eina roynd av fosturvatninum ella móðurkakuni beinanvegin - tilboðið til allar um triple testin var upprunaliga bjóð­ aður fyri at sleppa undan at seta kvinnurnar í váða. Tað eru umleið sama tal av kvinnunum, sum fáa tikið eina móðurkakubiopsi í dag, sum áðrenn 2004 men av tíð, at tað eru nakrar aðrar - nevniliga eisini tær undir 35 ár - raka royndirnar fleiri kvinnur, sum bera barn við kromosomfeili. Síðan nýggja tilboðið varð innført í 2004, er talið av børnum, fødd við Down Syn­drom fallið úr umleið 60 árliga niður í ein triðing og liggur á umleið 20 í dag. Royndin fangar aðrar skaði­ligar kromosomfeilir enn Down Syndrom, men tað hevur verið serliga nógv fokus á, at tað vera fødd so fá børn við Down Syndrom í Dan­mark í dag. Samanborið við Svøríki og Noreg verða nógv færri børn fødd við Down Syndromi í Dan­mark. Í Føroyum fáa allar kvinn­ ur yvir 35 ár bjóðað eina roynd av fosturvatninum ella móðurkakuni, sum kann staðfesta um fostrið hev­ ur kromo­somfeil. Tað er tó eisini møguligt at fáa triple testin heldur enn biopsi, fyri at kanna um sann­lík­indi er fyri, at barni hevur kro­ mosomfeil. 98 % av kvinnunum í Danmark taka av triple test­ini, meðan sera fáar før­ oyskar kvinnur taka av til­ boð­num. marjun@sosialurin.fo Les meira á síðu 13 Fosturkanningar í Føroyum og Danmark altjóða down syndrom dagur – Ofta leypa vit lætt og elegant yvir at kjakast um hesi ting, tí tað er so ringt at tosa um. Kjakið verður polariserað, og tað kemur kanska at snúgva seg um átrúnað, sigur Armgarð Arge, teologur