hósdagur 12. juni 2014síða 44

20 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 4 • 13. juni 2014 20 Hví eru bókmentir partur av lærugreinarrøðini í skúlaverkinum? ið hesum provokerandi spurn­ingi fekk hann undir­ strikað, at ein skaldsligur tekstur var ikki til, fyrr enn hann var lisin og um­røddur í sosialum sam­skifti, og at tað tí gav lítla meining at lesa ávísar bók­ mentir eftir ávísum greiningar­frymlum í undirvísingar­samanhangi. Í hesum lá, at eingin tekstur hevur eitt sannleiksavirði í sjálvum sær. Ein slík provokerandi út­ søgn setur natúrliga spurningin: hví skulu vit lesa bókmentir í skúlanum, og hvørjir fakligir førleikar og hvørji lærings­mál skulu røkkast gjøgnum bók­ mentalestur? Tað er eingin ivi, at alment dannilsi og listfrøðiligir førleikar eru týðandi partar av læringsmálunum í bókmenta­ undir­vísing. Í nýggju námsætlanunum fyri føroyskt í fólkaskúlanum stendur bók­menta­hevdin veik, t.d. verða prosa og lýrikkur ongantíð nevnd sum sjálv­ støðugt evni. Tó er eitt av enda­mál­unum fyri føroyskt, at næmingurin »ognar sær vitan um før­oyskar bók­mentir, umframt innlit í norður­lendskar og alheims bókmentir« (mín undir­striking). Føroyskar bókmentir fáa ikki sjálv­ støð­ugan status, men skulu knýtast at norður­lendskum og alheims bókmentum, og tað í sær sjálvum er rættuliga natúr­ ligt, tí talan er um eitt lítið mál- og mentanar­øki. Men tað kann tykjast løgið, at tað er einastu ferð, at bókmentir verða nevndar í enda­málinum, meðan »mál« í ymsum saman­hangum verður nevnt fleiri ferðir og verður ikki knýtt at hvørki norrønum ella øðrum málum. Dømi um, hvussu veikar bók­mentir standa í námsætlanini, er at bók­mentir ikki einsamallar eru eitt av kjarnu­ økjunum. Ístaðin eitur ein yvirskrift »saman­settir tekstir«. Hini kjarnuøkini eru: »talaða málið«, »skrivaða málið« og »málkunnleiki«. Um samansettar tekstir verður sagt, at teir snúgva seg bæði um at lesa og at skapa tekstir. Víðari verður sagt, at teir vísa til víðk­aða tekst­ hugtakið, »har tekstir kunnu vera settir saman av t.d. skrift, ljóði og myndum. Arbeitt verður við ymiskum fram­sagnar­ háttum, har tekstviðgerðin er grundað á ástøði um samskifti. Teksttilfarið fevnir m.a. um myndir, teknisøgur, ymiskar tíðinda-, kjak- og heimildartekstir, yrkis­ tekstir, lýsingartekstir, netsíður, filmar, leikir og songtekstir.« Um skaldsøgur, stuttsøgur og yrk­ing­ ar eru ein so stór sjálvfylgja í føroysk­ læru­greinahevdini, at ikki er neyð­ugt at nevna tær, er trupult at meta um, men tær sleppa als ikki upp í part sum sjálv­ støðugt kjarnuøki. Tær verða koyrdar í pottin »saman­settir tekstir« og verða ikki beinleiðis nevndar har. Tað er eitt stórt afturstig fyri føroyskar bók­ment­ir, at tær eiga eitt so veikt pláss í nýggju náms­ætlanunum. Tær eru tó ikki heilt gloymdar og liggja møguliga sum okkurt slag av undirstøðukervi undir læru­grein­ ini, tí undir støðisførleikum stendur undir »at kanna« at: »førleikin at kanna snýr seg í føroyskum um at eggja for­ vitni næmingsins at stimbra hug og dirvi hansara at seta spurningar og at leita sær ráð og vitan um mál og bókmentir [...] Næm­ingurin skal eggjast til at síggja gagn og gleði í yrkis- og fagur­bók­mentum og til at fegnast um mál- og bók­menta­ frøðiligar spurningar, sum bjóða for­ vitninum av.« Undir »At skapa« verður m.a. sagt, at »Næmingurin skal læra, hvussu bókmentalig og listarlig ný­brot hava broytt lívsáskoðanir og mentan.« Munnligar mentir ella skaldskapur av manna munni, sum eru ein týðandi grund­vøllur undir mál, bókmentum og mentan føroyinga verður ikki nevnt sum eitt kjarnuøki. Mál, yrkistekstir og samskifti hava greiða yvirvág í nýggju námsætlanini, meðan skaldskapur, bæði tann munnborni og tann skrivaði, hevur eitt veikt umhvarv. Tó skal sigast, at tá hugt verður undir »skrivaða málið«, so eru tvey av førleikakrøvunum í 4. flokki: »at finna høvuðsinnihaldið í yrkis- og fagurbókmentaligum tekstum/at skilja høvuðs­tættirnar í skaldskapi av manna­ munni«. Løgið, at bókmentir verða um­ røddar í sambandi við »skrivaða málið« og tað er eisini greitt, at tað er skriv­liga úrtøka næmingsins, sum er stýr­andi fyri tey krøv, sum verða sett til bók­menta­ lestur, tí undan krøvunum at finna høvuðs­innihaldið o.s.fr. stendur, at næm­ing­urin skal duga: »at tekna, svara skriv­ligum spurningum ella á annan hátt vísa, at tað lisna er skilt«. Bókmentir verða árgangirnar eftir 4. flokk nevndar undir »Skrivaða málið«, og tá ið vit koma til próvtøkurnar í níggjunda flokki er próvtøkugrundarlagið t.d.: »80- 100 síður av styttri tekstum á bundnum og óbundnum máli, umframt yrkis­bók­ mentir.« Sum áður nevnt tykist tað, at bók­ mentir eru ein sjálvsagdur partur av grundar­lagnum undir føroysk­læru­ grein­ini, men tað at fagurbókmentir ikki eru eitt sjálvstøðugt kjarnuøki er greitt tekin um, hvussu lítið fagur­bók­mentir­ nar fylla í námsætlanini. Vit síggja t.d., at sjálvt um »bókmentir« áttu at komið undan »máli«, um vit fylgja bók­stava­ rað­num, og »fagurbókmentir« áðrenn »yrkisbókmentir« í brotinum eg endur­ gav omanfyri, so tykist rað­festingin av bók­ment­unum at vera so skerd í náms­ ætlanini, at alt annað, sum føroysk­læru­ greinin hýsir, hevur hægri raðfesting. At førleikarnir, sum bókmentalestur gevur næmingunum, verða bólkaðir undir »skrivaða málið, sigur ómetaliga nógv um, hvussu bókmentir verða hugs­aðar í tí samanhangi, tær skulu einans brúkast sum grundarlag undir skrivligu egin­ framleiðslu næmingsins. Tað er ivaleyst í góðum samsvari við fjølsamansettu nútíðina, har talgildir tekstir, visuellir tekstir, filmar o.a. fylla gerandisdagin hjá uppvaksandi ættarliðnum, so tíðin og hugurin at hugsavna seg í einum longum teksti er dvínandi. At brúka hugflogið, at hugsavna seg, at dýpa seg í alment menniskjaligum og samfelagsligum viður­skiftum tykist at hava væl lægri rað­festing í námsætlanini fyri føroyskt enn at duga at føra seg sjálv fram, bæði skriv­liga og munnliga. Føroyskar bókmentir samleikaberar Norski fakdidaktikkarin Silvi Penne hevur í bók síni »norsk som identitetsfag« víst á, at bókmentirnar knýta lesaran at mentan­ini og samleikakjarnanum, sum hava sín uppruna í, at allar mentanir og mentanar­øki hava sínar frásøgur við einari byrjan, einari miðju og einum enda. Hendan linjuskipaða frásøgan fer altíð fram í tíðarrøð og er ein mentanarlig siðvenja, sum verður ein grundsøga í dulviti einstaklingsins og felags pallur í sosialu samvinnuni og samskiftinum. Í talgilda, audiovisuella veruleika ung­ dóms­ins er henda linjuskipaða frásøgu­ gongd vorðin nógv meira sundurlagað / sundur­pettað, tú kanst trýsta á »steðga« knøttin, og tú kanst skifta rás, so frá­ søgan verður avbrotin og samansett við aðrar frásøgur, sum soleiðis er við til at skapa ein ógreiðan kjarna. Tað er ein av avbjóðingunum av flótandi samleikatilvitinum, sum eyð­ kennir samleikafyribrigdið hjá sein­ modernaða skúlaungdóminum, at fáa ung­fólk at lesa bókmentir, sum tey kunnu knýta at síni egnu søgu og so­leiðis knýta sína egnu søgu at sosiala felags­ skap­inum og søgum úr mentala undir­ støðu­kervinum í nærumhvørvinum. Hetta kann m.a. gerast við at fara út á støð, sum koma fyri í bókmentunum, fáa betri kunnleika til teir søguligu per­ sónar, sum bókmentirnar umrøða, seta bók­mentirnar í bókmentaligan saman­ hang og so annars læra at skyna á máls­ ligum sermerkjum og serligum mynda­ bygnaði, sum hevur røtur og uppruna í grund­søguni. Okkurt slag av bókmentum hava altíð verið partur av uppalingini, bæði í skúla­samanhangi og uttan fyri skúla­ gátt, men tað hava fyrst og fremst verið tær átrúnaðarligu bókmentirnar, sum í eldri tíðum hava verið ráðandi. Í latín­skúlanum (uml. 1547-1794) lósu tey hesar bók­mentir á latíni og øðrum forn­málum og endurgóvu tær eftir sera føstum reglum í sonevndum stílum. Fyrsta undirvísing í føroyskum bók­ mentum var á Føroya Fólkaháskúla, har lærararnir við skúlan, Rasmus Rasmussen og Símun av Skarði, av øllum alvi royndu at fáa til vegar lesiti­ lfar á móðurmálinum. Fyrsta skald­søgan, Bábels­tornið, og stuttsøgur Rasmusar og nógvar av yrkingum Símunar hava havt sína grundleggjandi ávirkan á bók­ menta­undirvísingina í føroyskum innan skúlagátt í seinni tíðum. Tann skaldsligi, mentanarligi og málsligi førningur, sum háskúlin gav okkara fyrstu føroysku rit­høvundum, hevur somuleiðis havt ómetaliga stóran týdning fyri bók­menta­ undirvísingina í skúlahøpi. Serliga Hans Andrias Djurhuus, Heðin Brú og Martin Joensen hava sum rithøvundar havt sín sera stóra týdning, bæði við tekstum í lesibókum til skúlabrúks og skald­søg­ um og stuttsøgum, sum í stóran mun fram­vegis er pensum í føroyska skúla­ verkinum. Fyrsta royndin at geva føroyskum børn­um skaldskap á móðurmálinum var uttan fyri skúlan, men hevði heilt greitt eitt frálæruendamál, og høvuðs­ enda­málið var at læra at lesa føroyskt og at skilja tað, sum stóð í tekstinum. Í fororð­unum til Ungu Føroyar, sum var eitt barnablað, ritstjórnað av háskúla­ V Amerikanski bókmentafrøðingurin Stanley Fish er kendur fyri at seta provokerandi spurningin: »er nakar tekstur í hesum flokkinum?« Vár í Ólavsstovu