hósdagur 26. juni 2014síða 6

Fríggjadagur 27. juni 2014 · Nr. 72 6 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 kjak Privatisering tryggjar ikki framtíðini hjá landbúnaðinum Bjørt Samuelsen løgtingskvinna Landsstýrismaðurin í land­ búnaðarmálum ætlar at privatisera landsjørðina og hevur, sum skilst, sett ein skjóttarbeiðandi bólk at koma við tilmæli um hetta. Á ólavsøku fer helst at koma eitt uppskot um pri­vati­sering, sum skal avgreiðast í miklum skundi – tey flestu vænta jú val í heyst. Grundgevingin hjá Jacobi Vestergaard higartil er, at hann vil “loysa tey bundnu fíggjarligu virðini, ið eru í landsjørðini”. Hetta kann illa merkja annað, enn at bøndurnir skulu keypa jørðina frá tí almenna. Í landbúnaðinum eru í løtuni ein røð av avbjóðingum, sum landsstýrismaðurin átti at nýtt orku at loyst. Einoygt ideologiskt fokus á at privatisera jørðina, kann skjótt koma landbúnaðinum aftur um brekku. Tíverri er eingin politiskur fylgibólkur settur, og ei heldur hevur nakað aðalorðaskifti verið um landbúnaðin sein­ astu mongu árini. Løgtingið við­gerð stórt sæð bert land­ búnaðin, tá okkurt bráð­ feing­is lógaruppskot skal sam­tykkjast. Hetta er spell, tí land­búnaðurin er ein vinna við víðfevndum møguleikum, fær hon betri grundarlag at byggja framtíðina á. Hvat vilja vit við landbúnaðinum? Við fáum undantøkum, er vinnuligi landbúnaðurin í dag knýttur at almennu jørð­ ini. Privata jørðini er eftir­ hondini so smábýtt, at grund­ ar­lag ikki er fyri vinnuligum rakstri. Festijørðin er eisini í stóran mun býtt í smáar eindir – eini 370 festi. So her er rúmd fyri stórum um­ skip­anum, at leggja betri grundarlag undir vinnuna. Tørvur er á einum nýggj­ um framskygdum land­bún­ aðarpolitikki, sum setir greið mál fyri, hvat vit vilja við landbúnaðinum í Føroyum. Og sum leggur miðvísar ætl­anir fyri, hvussu málini kunnu røkkast. Roynt varð at fáa undirtøku fyri júst hes­um við løgtingsmáli 138/2013 “Uppskot til sam­ tyktar um nýggjan land­bún­ aðar­politikk”, sum Tjóðveldi í vár legði fyri Løgtingið. Endamálið var at fáa semju um at seta í verk eitt arbeiði at endurskoða galdandi land­ búnaðarlóggávu og -skipanir og orða ein land­bún­aðar­ politikk, sum kann stuðla undir, at vinnan mennist og kemur at kasta meira av sær. Serliga umráðandi er at gera tað eggjandi fyri yngri fólk at taka við. Samgongan feldi tíverri uppskotið. Skal ein nýggjur land­ búnaðarpolitikkur eydnast, er sjálvandi stak umráðandi, at arbeiðið - umframt at byggja á royndir og breiða fakliga vitan í landbúnaðinum - eisini byggir á undirtøku millum politisku flokkarnar, so karmarnir kring vinnuna verða støðugir. Keyp og søla av festijørðini Førdi landbúnaðar­politikk­ urin hevur ikki ført við sær eina blómandi vinnu, men heldur er tað vorðið ger­ andiskostur at frætta, hvussu tungur raksturin er. Tað eru tíbetur fleiri garðar, sum bera seg sera væl fíggjarliga, men eru teir undantøkini. Bøndurnir hava longu rættin at veðseta og avhenda festibrøvini. Sostatt verður “jørðin” - brúksrætturin - til almennu jørðina longu seld og keypt. Í fleiri førum fyri milliónaupphædd. Fyri­mun­ urin við umsetiligheitini er, hon hevur gevur bóndum atgongd til meira jørð og kvotur. Men, hon hevur eisini lagt stórar fíggjarligar byrðar á fleiri av teimum virknastu bóndunum, sum ger tað trup­ult at fáa raksturin at bera seg. Skal ungt fólk eggjast til at taka við í landbúnaðar­ vinn­uni, krevst, at stórar íløgur verða gjørdar í nú­ tím­ans tøkni og fjós og holl faklig menning. Tí er púra avgerandi, at fáa sett í verk broytingar, sum geva grundarlag fyri at kunna byggja upp yvirskot í vinnuni. Ein privatisering kann tíverri fara at føra við sær, at kapitalurin verður drenaður úr vinnuni, heldur enn nýttur til at útbyggja hana. Jørðin er avmarkað tilfeingi, tí kann vinnan tí lættliga blíva yvirkapitaliserað við størri skuldarbinding, enn raksturin ber – eisini hóast bæði hegni og vilji eru til staðar. Tættir at loysa Tað er so nógv, lands­stýris­ maðurin í búnaðarmálum átti at tikið til viðgerðar og loyst, áðrenn hann yvir­ høv­ur tosar um privati­ ser­ing. Umframt eina nú­tím­ans jarðar- og land­ bún­aðar­lóggávu, sum gevur fíggjarliga trygt grundarlag undir landbúnaðinum, eru millum tørvur á: Málrættan av land­bún­ aðar­stuðlinum, so hesin stuðlar undir sett mál. Lendis­lóggávu, sum tryggjar, at besta búnaðarjørðin verð­ ur varðveitt til land­búnað. At tryggja betri kapital­ at­gongd hjá vinnuni. At seta greið mál fyri hvørjar landbúnaðarvørur Før­oyar kunnu og vilja vera sjálv­veit­ andi við. Miðvís nýtsla av felags festikontu til bøttar karmar fyri matframleiðslu og annað, til felags gagns fyri vinnuna. Framleiðsluskylda og at geva virknum bóndum atgongd til jørð, sum liggur órøkt, osfre. Ein nýggjur landbúnaðar­ politikkur eigur eisini at leggja dent á at styrkja granskingar- og ráðgev­ingar­ partin av Búnaðarstovuni, so fleiri royndir verða gjørd­ ar við framleiðslu, fóður­ royndum, fram­leiðslutøkni, burðar­dyggum hagabiti osfre. Hesin partur er nógv niður­spardur seinastu árini. Út­búgvingarmøguleikar og gransking eiga at verða samskipað mill­um Bún­aðar­ stovuna (Royndar­støðina) og Fróðskaparsetrið. Og mun­ andi átøk eiga at verða gjørd at bøta um trupulleikan av jarðrivi í hagalendi. Politiska skipanin hevur eisini skyldu at taka støðu til, á hvønn hátt landbúnaðurin skal hava strategiskan týdn­ing sum framtíðar til­búgv­ing og tørvin á, at hava fram­leiðslu­ orkuna í land­inum. Farið við hesum at heita á landsstýrismannin um at fáa í lag eitt djúptøkið orða­ skifti um framtíðina hjá før­oyska landbúnaðinum. Tí higartil hevur tosið um privati­sering mest borið brá av at tekkjast einum veljaraskara, og í øllum føri ikki givið nakað svar uppá, hvussu ein privatisering loysir avbjóðingarnar hjá vinn­uni og førir til nýhugsan og framtíðar menning í land­ búnaðinum. Vinnuhúsið tosar við fleiri tungum Ewald Kjølbro Enn eina ferð borðreiðir Vinnuhúsið við mótsigandi útsagnum um, at vinnan ynskir at liva og virka í kapp­ing. Samstundis mælir umboð vinnunnar til at privatisera asfalttænastuna hjá Landsverki og harvið burturbeina alla kapping. Ístaðin fyri at seta inn, har eingin kapping er inn­ an asfaltøkið, nevnliga hjá kommunum, roynir Vinnu­ húsið nú av øllum alvi at beina fyri tí sindri av kapp­ ing, sum er innan almennar asfaltuppgávur undir landin­ um. Vinnuhúsið tosar við fleiri tungum og skjýtur full­ komiliga við síðuna av, tá víst verður á, at “Hinvegin er besti mátin at tryggja slíka kapping at økja um støddina á marknaðinum, sum privatar fyritøkur kunnu bjóða uppá, heldur enn at tað almenna roynir at spæla vinnulív og harvið minka um marknaðin hjá privatu fyritøkunum.” Fyri tað fyrsta roynir tað almenna ikki at “spæla” vinnulív. Asfaltering var ein almenn uppgáva, sum Lands­ verk røkti í fleiri áratíggju, áðrenn tað komu privatar asfaltfyritøkur. Í øðrum lagi er tað eitt merkisvert sjónar­mið at borðreiða við hjá høvuðsumboðnum fyri vinnuna at “økja um støddina á marknaðinum” við at minka um útboðið og lata tað upp í hendurnar á kappingarneytum. Støðan á asfaltøkinum er tann, at eftirspurningurin kann nøktast við bert einum asfaltframleiðara. Tað finnast tvey verk, sum framleiða asfalt, og tríggir útbjóðarar av asfaltálegging. Veruleikin er tann, at asfaltverkini hvørt sær gagnnýta væl minni enn helvtina av teirra fram­leiðsluorku. Og við at lata tað eina verkið aftur – í hesum føri tað almenna, sum Vinnuhúsið skjýtur upp við at privatisera asfalttænastuna hjá Landsverki – fer tað at kollrenna tað sindrið av kapping, sum Landsverk er við til at tryggja. Vinnuhúsið eigur at vita, at útboð og prísir hanga neyvt saman. Støðan í Før­oy­um er tann, at for­ treytirnar fyri kapping eru vána­ligar, longu sum er. Við at savna framleiðsluna hjá enn færri útbjóðarum, fer hetta einans at ganga út yvir prísin hjá brúkaranum. Við hesi útrættu hondini til privata asfaltverkið, verður tað føroyski skattgjaldarin, ið verður revsaður. Tá verð­ ur nevniliga laga manni hjá privatu fyritøkuni – sum einaumboð fyri alla asfalt­ framleiðslu – at hækka prísin. Ófatiligt, at Vinnuhúsið letur seg brúka sum jarn­ brot til at beina fyri kapp­ ingini og skapa eitt mono­pol, ístaðin fyri at taka støðu til trupulleikan við manglandi útboðum á kommunala øki­ num, sum fevnir um helmi­ ngin av asfalt­markn­aðinum. Í veruleikanum er tað kanska ikki so løgið kortini, tí her hava privatu asfalt­ fyri­tøkurnar longu býtt tann partin av marknaðinum sína­ millum. Landsverk heitir tí á Vinnu­húsið um at umhugsa støðutakan sína enn eina­ ferð og ikki lata seg brúka ókritiskt av teimum kreft­ um, sum vilja minka enn meira um kappingina. Hetta verður heilt greitt úr­slitið, um uppskriftin hjá Vinnu­ húsinum til “at skapa kapp­ ing”, verður fylgt. Nevniliga eingin kapping yvirhøvur.