hósdagur 29. mai 2014síða 11

11 Fríggjadagur 30. mai 2014 · Nr. 61 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 tíðargrein Hans Pauli Strøm fyrrverandi landsstýrismaður Tórbjørn Jacobsen Karin Kjølbro Hans Pauli Strøm Sámal Petur í Grund Jógvan Sundstein Edmund Joensen Jógvan við Keldu Eg gleðist um, at vit liva í einum góðum landi, har javnari er millum landsins borgarar enn flesta aðra staðni í heiminum. Enn er tað so - hóast vit eru farin nøkur stig eftir hæli hesa tíðina við høgrasamgonguni hjá Kaj Leo, Jørgen Niclasen og Jenisi av Rana, ið hava gjørt sítt ítarsta fyri at økja um ójavnan og sáa illgresi millum landsins borgarar. Tíbetur bendir nógv á, at teirra dagar eru taldir - at tann tíðin kanska longu er farin, sum Jørgen profeteraði um í valstríðnum í 2011, at “framtíðin er borgarlig” - í hans­ara asosiala týdningi . Aðrir vindar blæsa og aðrar sannroyndir verða staðfestar, bæði her á landi og víða um heim. Javni móti ójavna á dagsskrá Tað er nevnliga so, at fíggjarligur og sosialur javni mótvegis ójavna er blivið eitt av heitastu málunum á dagsskrá, hjá altjóða búskapar- og menningarstovnum sum OECD, Altjóða valutagrunninum IMF, World Economic Forum, gitnum tíðar­ritum sum The Econo­mist o.l. og í tjakinum millum heim­sins mætastu samfelags- og búskapar­ frøðingar. Sjálvi hoyrdu vit hugfangandi framløgu um hetta frá Robert Wade, professara við London School of Economics, í Norðurlandahúsinum fyri hálvaaðru viku síðani. Hann vísti sannførandi, hvussu liberalistiska høgrarákið, ið hevur verið ráðandi líka frá Thatcher’s og Reagan’s døgum, hevur skapt ein støðugt veksandi fíggjarligan ójavna í flest øllum OECD-londum. Grefligasta dømið hann nevndi var, hvussu stóran part tey ríkastu 1 prosentini í USA hava tikið av vøkstrinum í landsins ríkidømi: síðstu 25 árini er teirra partur øktur úr 45 upp í 95%. Eitt annað dømi var, hvussu nógvar ferðir størri stjóralønirnar vóru enn miðallønin hjá starvsfólk­ un­um í ríkastu fyritøkunum í Týsk­ landi, Bretlandi og USA: Týskland: 90 ferðir størri Bretland: 185 ferðir størri USA: 324 ferðir størri. Ójavni skaðar alla samfelagsmenning Ein skjalprógvað niðurstøða er, at tann veksandi fíggjarligi ójavnin hevur verið ein meinbogi fyri samfelagsliga menning: • ójavnin darvar búskaparligan vøkstur, so sum t.d. IMF vísir á, • ójavni skaðar almannaheilsu­ støðuna, smb. granskaraverkin­ um, The Spirit Level hjá Wilkins­ on and Pickett, • ójavni undirgravar demokratiska hugburðin í samfelagnum og kann skeikla politiska valdsbýti til frama fyri ríkmannaliðini, smb. granskingar hjá Wade sjálv­ um o.ø. IMF ávarar móti ójavna Mong, ikki minst á høgravonginum, mundu hvøkka við, tá sjálvur Al­ tjóða Valutagrunnurin IMF staðfesti í eini frágreiðing í februar í ár, at fíggjarligur ójavni er oyðileggjandi fyri búskaparligan vøkstur. Trý høvuðspunkt hjá IMF eru: • Størri javni hevur góða ávirk­an á størri og varandi bú­skapar­ vøkstur, • Javning av inntøkum við skatti og veitingum hevur góða ávirk­ an á vøkstur, • Tað er eitt mistak at leggja alla áherðslu á vøkstur og lata ójavnan klára seg sjálvan - av tí kemur bæði lægri og óstøðugari vøkstur. Fíggjarliga og sosiala waterpassið Fyri fáum árum síðani kom slóð­ brót­a­ndi bókin, “The Spirit Level”, ið er samanfatingin av gransk­ingar­ verkinum hjá Wilkinson og Pickett. Spirit level er bretska heitið fyri waterpass, og snýr bókin seg um tað samfelagsliga waterpassið. Fyrsta útgávan í 2009 hevði undirheitið: “Why greater equality makes socie­ ties stronger”. Sí diagram »Jú javnari samfelag, jú betri lívskor«. Myndin vísir samanhangin millum fíggjarligan ójavna og sosial- og heilsulívskor. Her eru 22 lond sett á kortið, eftir hvar tey standa á tveimum stigum: - jú størri ójavna, jú longur út í høgru síðu á kortinum, - jú verri sosial- og heilsulívskor, jú longri uppi á kortinum Sum dømi: USA hevur hægstu tøl­ ini fyri ójavna og ringastu tølini fyri sosial- og heilsukor, og liggur tí ovast í høgra horni. Hinvegin liggja lond sum Føroyar, Noreg, Japan, Svøríki, Finnland og Niðurlond lægst í ójavna og best í sosial- og heilsukorum, og liggja tí niðast til vinstru á kortinum. Tann reyða strikan staðfestir tendensin: jú størri ójavni í land­ inum, jú verri eru lívskorini hjá land­sins borgarum. Talið fyri sosial- og heilsukor er sett saman av upplýsingum um: livialdur, barnadeyða, útbúgving, trygd, tunglyndi sálarsjúku, ovur­ fita, rúsmisnýtslu, sosiala fast­læsing, fongsling, harðskap og morð. Tølini fyri Føroyar havi eg sjálv­ ur sett inn eftir samanberandi met­ ingum við hini Norðurlondini. Kapitalurin í 21. øld Soleiðis er heitið á mest umrødda og tjakelvandi yrkisliga bókaverki í langar tíðir. Ummælarir kring allan heim skýra hetta ta týdningarmestu analysuna av kapitalismuni í okk­ ara tíð. Rithøvundurin er franski búskaparfrøðingurin Thomas Piketty. Høvuðssjónarmiðið í “Capital – in the Twenty First Century”, sum enska heitið er, er at veksandi ójavni er ein inngrógvin táttur í kapit­ Ójavni er skaðiligur fyri búskapin, lívskorini og demokratiið Framhald á næstu síðu Miðsavningin av ríkidømi á ovastu rókum kann føra til óstabil­itet og undirgrava demo­ kratisku skip­anina og enda við einum fámannaveldi – einum sonevndum plutokrati