hósdagur 14. august 2014síða 8

Fríggjadagur 15. august 2014 · Nr. 91 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Kommunurnar skulu ikki avtakast, men inntøkulutfallið millum land og kommunur má broytast. At samanbera Føroyar og okkara kommunalu skipan við Grønland og Bornholm er púra burturvið, eins og tað er láturligt at seta prís á kommunalu umsitingarnar, uttan at seta bæði inntøku og kostnað upp móti landsumsitingini, sum aldri er skipað eftir nøkrum fíggjarliga rationellum modelli. S ambært Magna Laksafoss (Sosial­urin 8. august 2014) hava vit eitt strukturelt hall, sum bara kann fáast burtur við at gera umfatandi nýskipanir innan eldra- og skúla­ økið. Og kommunurnar eru ein forð­ing fyri, at hetta kann gerast á skilagóðan hátt. Fyri at gera eina effektiva eldra­tænastu og skilagóða skúla­skip­an, mugu kommunurnar vera nógv størri - best var, um tær vóru heilt vekk.   Logikkurin verður staðfestur við at vísa til Grønland, har farið er frá 18 kommunum niður í 4, og til Born­ holm, sum bara er ein kommuna.   Magni tykist gloyma, at kommunalt sjálvræði ella annað slag av lokal­ um fólkaræði er eitt universelt fyri­brigdi. Tað er allastaðni. Og alla­ staðni eru tey samd um, at tað er gott og neyðugt við lokalum sjálv­ ræðis­stovnum - kalla teir komm­ unur ella hvat tú vilt! Í ljósinum av tí er tað ótrúligt, at in.fo setir hetta inn í eina boks, tey kalla FAKTA: ”Føroyar eru býttar í 30 komm­ unur. Samanbera vit við Grønland, eru tey farin frá 18 kommunum nið­ur í 4. Bornholm, sum er sum Føroyar til støddar, er ein komm­ una.”   Faktaboksin vísir á støðuna í Før­ oyum við 30 kommunum. Síðan leggja tey tann boðskap út, at hetta er ov galið og nevna, at Grøn­ land er farið frá 18 niður í 4 komm­ unur. Hví taka Grønland sum dømi, har kommunurnar eru deildar eftir lineal í fýra sum eftir post­ kolonialum afrikanskum landa­ mørkum? Er tað nakar, sum hevur eftirmett grønlendsku loysnina og hildið hana vera eina góða loysn?   Tað er rætt, at Bornholm er EIN donsk kommuna. Men hví er tað eitt argument fyri at avtaka før­ oysku kommunurnar? Hvar steðgar hasin logikkurin við stødd? Hví steðgar hann hjá kommunum, heldur enn landinum sjálvum? Strekkir tú hann til landið, so má landið avtakast, tí tað eru jú ikki so øgiliga nógv lond í heiminum, sum hava færri enn fimtitúsund íbúgvar og hava eina hálvstatslíknandi heimastýrisskipan.  Aðrar skilagóðar samanberingar Hví samanber Magni ikki við Åland við 28.000 íbúgvum og 16 komm­ un­um? Ella við Malta við 400.000 íbúgvum og 63 lokalum stýr­um og eini røð av stigum frá smá­ kommunum upp til landspartar? Ella við Andorra við knapt tvífalt okkara fólkatali, men helvtina í stødd og alt pakkað saman uttan oyggjar - har eru 7 kommunur ella sóknarstýri? Ella Azorurnar við 19 kommunum og 156 undirskipaðum sóknum?   Ella hvat við San Marino við 32.000 fólkum og einans 61.2 km2, men kortini við 9 kommunum? Ella Liechtstenstein við bara 160 km² og 37.000 fólkum og kortini 11 kommunum?    Mær tørvar ikki at halda á fyri at sláa fast, at kommunur í veru­leik­ anum eru eitt alheims fyri­brigdi. Ikki bara í vanligum national­stat­ um, men eisini í regiónum, heima­ stýrislíknandi økjum og pinku­ statum, fleiri teirra munandi minni enn Føroyar.   At kommunala sjálvræðið er grund­ leggjandi og universelt viðurkent sum eitt fólkaræðisligt virði, er politiskt semja um í Europa so langt, at Europaráðið í 1985 viðtók eina bindandi traktat um lokalt sjálvræði, sum Danmark hevur ratifiserað. Reglan um kommunalt sjálvstýrið í traktatini er staðfest í grein 56 í okkara stýrisskipanarlóg, so Magni má fyrst fáa undirtøku fyri at broyta hesa.   Aftur til amtsstøðuna Magni Laksafoss verður endurgivin fyri at siga, at “í Danmark eru komm­ unur­nar undirlagdar Fólkating­in­ um og kunnu straffast, um tær ikki gera, sum sagt verður, men hetta er ikki galdandi í Føroyum, leggur hann aftrat.”   Hetta er faktuelt púra skeivt. Eftir­ litisamboðini í føroysku komm­ unu­stýrislógini og tí samsvarandi donsku eru at kalla identisk. Eitt nú kunnu kommunustýrislimir, sum ikki vilja fylgja lógarásettum skyldum, eftir § 55, stk. 2, í før­ oysku lógini (§ 50b í donsku) verða álagdir tvingsilsbøtur, og kommunustýrislimir, sum hava ábyrgd av, at kommunan hevur verið fyri missi, kunnu eftir § 55, stk. 2, í føroysku  lógini (§ 50c  í donsku) verða saksøktir eftir endurgjaldi.   Munurnir eru ikki týðandi. Komm­ unurnar eru í báðum londum um­ sitingarliga undirlagdar fíggjarligt og løgligt eftirlit frá landsins/stat­ sins síðu, eins og kommunurnar ikki hava lóggávuvald, men mugu akta tað, sum parlamentarikararnir kunna finna uppá við lóg.   Fíggjarligt eftirlit  Serstakt um fíggjarliga eftirlitið er at viðmerkja, landsstýrismaðurin (nú í fíggjarmálum) hevur rætti­liga gott fíggjarligt eftirlit við komm­ ununum á tann hátt, at § 43, stk. 2, í kommunustýrislógini sigur, at er “nettoskuldin meira enn ein álíkning ... krevst loyvi frá lands­ stýrismanninum til lántøku og til broytingar í lánitreytunum”.   Løgtingið er ikki bundið av líknandi áseting í stýrisskipanarlógini og er longu av tí orsøk í størri vanda fyri at stýra seg út á sjógv, enn komm­unurnar eru. Haraftrat kann landsstýrismaðurin í komm­ unu­málum eftir § 54 í komm­unu­ stýrislógini gera inntriv í uppskot til fíggjarætlan hjá kommunum, ið skylda meira enn eina álíkning.   Í ljósinum av øllum hesum er undr­ unarvert, at Magni Laksáfoss skal siga, at kommunurnar eru ein forðing fyri, at landspolitikararnir kunnu føra ein skynsaman fíggjar­ politikk yvirhøvur, og at tær eru forðing fyri at gera skynsamar nýskipanir innan fólkaskúlaøkið og eldraøkið.   Bæði landsstýri og løgting hava  stórt frælsi at stýra kommununum. Fyri Løgtingið er at kalla einasta avmarkingin, at Løgtingið eftir stýrisskipanarlógini ikki kann tøma kommunala sjálvræðið fyri innihald. Alt annað kann fremjast við lóg.   Er fólkaræðið ein forðing? Hvat er tað so, sum kommunurnar forða landinum í at gera? Missir landið handlikraft bara tí, at komm­ unurnar brúka sín sjálvsagda rætt til at geva landinum eitt lokalt fólka­ræðiligt mótspæl? Í so fall hevði landið ongantíð nakra handli­ kraft kortini!   Eisini sera bakvent, at komm­ un­urnar skulu vera ov lítlar tíðargrein Heðin Mortensen form. í Kommunufelag Føroya Ongin meining í at avtaka kommunurnar Fríggjadagur 8. august 2014 · 4 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Marjun Dalsgaard Í meira enn 20 ár hevur verið kjakast um eina kommunala nýskipan í Føroyum. Frá at hava 51 kommunur eru vit komin niður á 30, men hetta talið er alt ov høgt, skulu vit hava ein effektivan rakstur av almennu uppgávunum, siga serfrøðingar. Talan um kommunu­ sam an leggingar tagnaði tó brátt, tá fyrrverandi inn ­ lendis málaráðharri, Kári P. Højgaard, skrivaði út eina fólkaatkvøðu um kom­ munu samanleggingar í maj 2012. Valluttøkan var 32 % og meirilutin av hes um 32 % atkvøddu ímóti kom munu­ samanleggingum. Síðani hevur orðið kom munu sam­ an legging ikki verið talað, og ætlan in er slept. Men tær 30 kommunurnar í Føroyum eru alt ov lítlar og dýrar. Tær eru ein forðing fyri, at landspolitikarar kunnu føra ein fíggjarpolitikk í Føroyum yvirhøvur, og tær eru ein forðing fyri, at tær nýskipanir, sum eru neyðugar innan eldraøkið og fólkaskúlan, kunnu gerast á ein skynsaman hátt. Tað sigur bú skap ar frøð­ ingur og fyrrverandi lands­ stýris maður fyri Sambands­ flokk in, Magni Laksafoss. Hann heldur, at tað besta hevði verið, um Føroyar var eitt øki – tað vil siga, at ongar komm un ur vóru yvirhøvur. F i t ð f t t d fíggjarpolitikk. Tað vil siga, at hóast at okkara fólka­ valdu ynskja at eitt nú halda aftur, tí tekin eru um ein ovur upp hitaðan búskap, so hava teir ikki møguleika fyri tí. Kommunurnar um sita størsta partin av út reiðslu­ num, og tær kunnu gera sum teim um lystir, sigur Magni Laksa foss. Í Danmark eru kom mun­ ur nar undirlagdar fólka­ tingi num og kunnu sraffast, um tær ikki gera, sum sagt verð ur, men hetta er ikki gald andi í Føroyum, leggur hann aftrat. Ein kommuna Um tað var upp til Magna Laksa foss var Føroyar ein kommu na – og harvið áttu kom mun ur nar heilt at verið av tikn ar. ­ Hevur tú eina kommunu er eingin grund til at tosa um kommunur, so í roynd og veru átti alt, sum liggur undir kommununum at ligið undir ein um Innlendismálaráði. Før oy ar er so lítið, at skalt tú reka so stórar skúlar og so stór ellisheim, at tey verða nóg bílig í rakstri, skulu tað nógv størri eindir til enn tær nígg ju kommunurnar, sum tos að hevur verið um, sigur hann. Eitt ellisheim eigur at hava eini 150 búpláss, og tað hevði verið skilagott at bygt vard ar íbúðir nærhendis, so tær kundu nýtt sama køk og vaskarí og so framvegis. S t tt i i i fólk t bílig ar, tí kommunurnar, sum skulu skipa eldraøkið og eitt nú leggja skúlar saman, eru so lítlar, at tað ikki ber til at at skapa effektivar eindir, sig ur Magni Laksafoss. Hann samanber Føroyar við Grønland og Bornholm. Grøn land er farið frá at vera býtt sundur í 18 kommunur til at hava fýra kommunur og Bornholm, sum er sum Før oy ar til støddar, er ein kommu na. Magni Laksafoss trýr tó ikki, at politiska skipanin fer at góð taka, at kommunurnar verða sleptar heilt, men held­ ur, at tað í so fall í mesta lagi eiga at vera fýra kommunur í Føroyum, um tær skulu kun­ na lyfta tær uppgávur, sum tær fáa í framtíðini. Føroyar stórar avbjóðingar Búskaparliga eru Føroyar á eini vandakós. Landskassin hev ur eitt sonevnt struktur­ elt hall. Tað merkir, at vit hava ov nógvar út reiðsl ur samanborið við inn tøk ur. Fyri at bøta um hetta mugu broytingar gerast, um vit vilja tað ella ei, sigur Mag ni Laksafoss. ­ Vit fáa munandi færri børn, tí skulu vit hava færri skúlar, og vit fáa fleiri eldri, tí eiga ellis­ og røktarheim at verða nógv meira effektiv. Tað krevur, at skúlarnir verða lagdir saman, og tað sama er galdandi fyri ellisheimini, sigur Magni Laksafoss. Men heldur enn at byggja stór ellis heim, halda vit fram við at byggja smá ellisheim. ­ Okkara skipan er s o­ leiðis, at tú fær pengar fyri hvønn brúkara, men hvørt heim skal gjalda fyri sín køk, sítt vaskarí og so framvegis. Rætta loysnin hevði verið tí­ skil at bygt størri ellisheim – soleiðis gera tey alla aðra stað ni, tað er ikki nakað eg havi funnið upp á leggur hann aftrat. Annika Olsen, land stýris­ k i i skulu hugsa um effek tivi­ ser ingar og stórrakstur. Eg haldi, at tað er hugaligari hjá t i l t bú hava ráð til ta tænastu, sum tørvur er á, sigur Magni Laksa foss, og sipar til, at tey ikki h áð til h it t í eldur, vit tosa um, og ikki annað enn, at tey hava tað gott, sigur ha K t ð i f i t Kommunurnar sKulu burtur Kommunurnar eru ein forðing fyri at føra fíggjarpolitikk sum heild, og tær eru ein forðing fyri, at neyðugar nýskipanir innan eldraøkið og skúlaverkið kunnu gerast, sigur Magni Laksafoss, búskaparfrøðingur. Hann heldur, at Føroyar eiga at vera ein kommuna Føroyar hava serliga stórar avbjóðingar, tá tað kemur til samanseting af fólkinum merkir, at nýskipan av skúlum, ellisheimum og sjúkrahúsum eru enn meira átroð enn í okkara grannalondum. Tað ber tó ikki til at gera hesar nýskipanir, tí kommun eru ov lítlar til at gera effektivar stovnar við bíligum rakstri, sigur Magni Lak kommunusaman legging Magni tykist gloyma, at kommunalt sjálvræði ella annað slag av lokal­um fólkaræði er eitt universelt fyri­brigdi Heðin Mortensen i