týsdagur 8. juni 2004síða 5

8 Nr. 106 - 8. juni 2004 Nr. 106 - 8. juni 2004 9 MARKNAÐARRÁK Bjarta arbeiðsmarknaðar- frágreiðingin úr USA fríggjadagin og semjan millum OPEC-limirnar hósdagin, um at økja olju- framleiðsluna, fingu láns- brævarentur og partabrøv at hækka. Rentan á donsku 2- og 10 ára statslánsbrøvun- um hækkaðu í ávikavist 2,8% og 4,57%. Frágreiðingin staðfesti, at heili 248.000 arbeiðs- pláss vóru sett á stovn í mai mánaða í mun til tey vænt- aðu 225.000. Síðan ársbyrj- an eru nú 1,2 milliónir nýggj arbeiðsplass stovn- sett; serliga innan fram- leiðsluvinnuna. Hetta stað- festir, at amerikanskar fyri- tøkur endiliga hava fingið álit á búskaparvøkstin, sum byrjaði seinast í 2001. Góð búskapartøl og onn- ur tíðindi, ið hava fingið lánsbrævarenturnar at hækka, hava í seinastuni fingið partabrøv at lækka av ótta fyri komandi rentu- hækkingini. Hesuferð hátt- aðu partabrøvini sær tó øðrvísi, tí marknaðirnir hava innroknað rentuhækk- ingina í USA, ið mest sann- líkt verður framd 30. juni. Oljuprísurin, ið seinastu vikurnar hevur havt stóra ávirkan á virðisbræva- marknaðirnar, er vorðin meiri støðugur nú OPEC- limirnir hósdagin samdust um at økja framleiðsluna við 2 mió. tunnum um dag- in og 0,5 mió. afturat um neyðugt. Hóast yvirgangs- atsóknir mótvegis oljuút- búnaði kann ávirka olju- prísin í stutta tíðarbilinum, so stavar høgi oljuprísurin grundleggjandi frá stóra vøkstrinum í heimsbúskap- inum. Serliga er eftirspurn- ingurin úr USA og Kina øktur. Tískil kan ikki væntast, at príslegan á olju fer at lækka munandi í næstum, hóast oljuprísurin lækkaði 9% í farnu viku av OPEC tíðindunum. Fá búskapar- og rokn- skapartíðindir verða hesa vikuna. Tískil verður tað heldur gongdin í oljuprísin- um og røða hjá Grennespan hósdagin, ið kunnu ávirka. Lækkingin í oljuprísinum í farnu viku kann føra við sær eina stuttíðar mót- rørðslu, og ein slík kann føra við sær lækkandi partabrøv og lánsbræva- rentur. Rákið í láns- og partabrøvunum frá farnu viku skal tó væntast at halda fram. Alsamt fleiri arbeiðslpláss verða sett á stovn Vika 24, 2004 www.kaupthing.fo HUGLEIÐINGAR Dánjal Petur Højgaard, skrivari í Felagnum Høganes Í tínum lívi setur tú tær nøkur mál. Nøkur teirra verða nádd, men onnur ikki. Hvussu bleiv so við sjóferðini við sluppini Høganes, ið byrjaði fyri 20 árum síðani? Hin 4. juni í 1984 varð Felagið Høganes stovnað. Stigtakarar vóru Hans Petur Weihe, Martin Olsen - ið báðir eru farnir foldum frá - og undirritaði. Endamálið var at varðveita seinastu sluppina í Eysturoynni sum eitt sjógripasavn uppi á landi. Og á henda hátt eis- ini at sýna forfedrum okk- ara virðing. - Teimum, ið við sluppunum sum vinnu- tóli, beinleiðis lyftu før- oysku tjóðini úr miðaldar- ligari landbúnaðartíð, og til nútíðar fiskivinnutíð. Í 80-árunum tyktist nær- um onki ógjørligt. Vit fóru til verka við góðum treysti. Felagið fekk nógvar limir. Bygdirnar skiftust um at taka arbeiðstørn leygardag- ar, soleiðis at skipið bleiv avmonterað og ruddað. Tað gekk rímuliga væl at fáa fígging tilvega, soleiðis at vit kundu løna skipshand- verkarum at innrætta skipið eftir tekning av Dia Nielsen, arkitekti. Í trý ár var arbeitt umborð við innrætting og umvæling. So kundu vit so smátt hava framsýningar umborð. Fyrst á Eystan- stevnu. Um maritim viður- skifti, um skaldskap í sam- bandi við sjóvinnu. Síðani listaframsýningar. Eisini kom t.d. Tróndur Patursson - mæti listarmaðurin og ferðamaðurin - umborð at greiða okkum frá um ferð sína við Shu-Fu, bambus- flakanum, yvir um Havið Kyrra. Jú, manga góða løt- una fingu vit umborð á Høganesi, tað er vist. - Okk- urt fekst hóast alt fyri stríðið, vit høvdu. Átti her helst eisini at nevnt lippu- steikina, ið Maria, kona Martin, sála, hjúklaði um okkum við, aftaná at Eyst- anstevnu-framsýningin var liðug og skuldi takast niður. Meðan bíðað varð eftir øki at seta skipið á, máttu vit royna at hava tiltøk um- borð. Her komu ungfólk okkum til hjálpar. Við Just- in Philbrow og Kára Sverr- issyni á odda stovnaðu tey bólkin TÓNASJÓN, ið hevði til endamáls at skipa fyri tónleikatiltøkum og sjónleiki umborð. Tey høvdu fleiri framførslur og vandu eisini umborð. So við og við fingu tey sam- band við føroyska tónleika- heimin kring landið. Kristi- an Blak og øll tey góðu tón- leikafólkini kring hann. Norðurlandahúsið, ið hvørt ár fekk listafólk til Føroya at framføra. Vit upplivdu so at siga allar tónlistagreinar: fólkatónleik, jazz, klassisk- an, rokk, samiskan joik, kingo, indianskan sang - og alt harímillum. So komu døpru 90-árini. Skuldu vit halda uppat við virkseminum? - Kortanei! Hildið varð áfram. Mitt í all- ari neyðini kundu vit fram- vegis her á Skálafjørðinum stytta okkum stundir við forvitnisligum dygdarkon- sertum av alskyns slagi. Túsundárið skifti. Ikki bert til tað betra. Vit upp- livdu óhapp og herverk. - Skuldu vit gevast av tí grund?- Aftur eitt »korta- nei«! »Nei, vit seta stubbar- nar í jørðina og berjast ikki minni«, sum kappakvæðið sigur. Virksemið umborð á Høganesi helt fram. Og tað vaks eisini. Eldri sjómenn hittust har seinnapartar á degi. Eitt ungdómsfelag aftrat varð stovnað við endamálið at ung kundu hittast og hugna sær saman umborð. Skipið varð eisini nýtt sum undirvísingarhøl- ið innan sjóvinnu hjá fram- heildsdeildunum við Runavíkar og Tofta Skúla. Strongt hevur verið á at fáa eina loysn á málinum við at fáa øki til skipið. Hetta gongur tó framvegis striltið. At fara og samanbera sjó- ferð okkara við ferðina hjá Oddyseus, er kanska at taka munnin ov fullan. Men hann fekk so eisini eina ferð, ið kom at vara nógv longri, enn væntað og ætl- að. Hóast tað, so kom hann á mál. - Og tað ætla vit eisini! Felagið Høganes rundar tey 20 At alivinnan í Føroy- um er í svárari kreppu, er neyvan nøkur loyna, og við nýggjastu hagtølun- um hjá Fiskaaling í huga, er líkt til, at nógv fólk, ið starvast í alivinnuni, verða uppsøgd ALIVINNAN Terji Nielsen terji@sosialurin.fo Tað sær einki út hjá før- oysku alivinnuni. Ein sam- anrenning av ILA-sjúku og vánaligum prísi á heims- marknaðinum hevur sett síni spor, og tey útvið 800 fólkini, ið starvast innan føroysku alivinnuna, eru í vanda fyri at missa arbeiði. Næstan einki smolt sett út Eitt gott tekin um vánaligu støðuna í alivinnuni, er markanta afturgongdin í nøgdini av smolti, ið verður sett út. Í 2002 vóru ikki færri enn 18 milliónir laksasmolt sett út, meðan metingarnar hjá Fiskaaling fyri í ár siga, at tað neyvan verður meiri enn einar 2 milliónir av laksasmolti sett út í ár. Hetta er tað lægsta talið av smoltið, ið verður sett út, síðani 1986. Í fjør vóru 7.5 milliónir laksa- smolt sett út, so ikki kann sigast annað, enn tað hevur gingið ógvuliga skjótt tann skeiva vegin. Tøkan av laksi fer í botn Við tað at smoltið vanliga verður tikið innan tvey ár eru farin, er eyðsæð, at tey næstu árini verður nógv minni virksemi á teimum ymisku kryvjivirkunum kring landið. Nýggjar met- ingar, ið Fiskaaling hevur gjørt vísa eisini, at tøkan av laksi fer at minka munandi næstu árini. Í kruvdari vekt var tøkan størst í 2001, tá ið 41.000 tons av laksi vóru tikin, og hetta talið er mink- að eitt sindur fyri hvørt ár, ið er farið aftur um bak, so- leiðis at tað væntandi verða tikin 34.000 tons av laksi í ár. Hyggja vit so eitt lítið sindur longur fram í tíðina, er fallið í tøkuni væl størri. Lítla útsetingin av smolti hevur við sær, at tað kom- andi ár væntandi ikki verða tikin meiri enn okkurt um 20.000 tons, og árið eftir í 2006 einans 6.000 tons. Nógv arbeiðspláss í vanda Við omanfyri nevndu met- ingum í huga, er lítið at ivast í, at tað verða nógvar uppsagnir í vinnuni. Serliga kann roknast við, at tað er innan fyri kryvjing og framleiðsluna av liðugt- vøru, at nógv verða upp- søgd. Í einum tilmæli, sum Vinnuhúsið lat gera fyrr í ár, stendur at lesa, at okkurt um 500 fólk arbeiða innan fyri hesar báðar partar av føroysku alivinnuni. Aðra- staðnis í blaðnum stendur at lesa, at Sørvágs Laks júst hevur sagt fólki úr starvi, og væntast kann, at tað sama fer at henda kring alt landið. Útflutningsvirðið minkar nógv Vánaliga gongdin í alivinn- uni fer sjálvsagt eisini at ávirka útflutningin av laksi. Seinastu árini hevur før- oyska alivinnan útflutt fyri einar 800 til 900 milliónir krónur um árið. Í ár fer út- flutningsvirðið neyvan at minka nevnisvert, men næstu árini sær verri út. Ein forsøgn, sum Føroya Hav- búnaðarfelag hevur latið gjørt, vísir, at komandi ár fer føroyska alivinnan neyvan at útflyta fyri meiri enn slakar 500 milliónir krónur, og í ár 2006 verða vit heilt niðri á 100 milli- ónur krónum. Hesar met- ingar eru gjørdar út frá teirri nøgd, ið væntandi verður tikin komandi árini, og roknað er við einum marknaðarprísi upp á 20 krónur fyri kilo. Í løtuni liggur miðalprísur beint undir 20 krónum fyri kilo. Líkist kreppuni í nítiárunum Kreppan í alivinnuni í dag minnir ikki sørt um krepp- una, sum alivinnan var í fyrst í nítiárunum. Men av tí at vinnan er nógv størri í dag, kenst kreppan eisini svárari í samfelagnum. Orsøkin til kreppuna í nítiárunum var vánaligir prísir og sjúka, og tað er júst tað sama, sum ger seg galdandi í dag. Nógvir alar- ar fóru á húsagang tá, og søgan fer óivað at endur- taka seg. Hvussu stór kreppan verður hesaferð, er tó nógv tengt at, hvussu tað fer at ganga við at fáa bast sjúkunum, og hvørjar karmar, ið landsins mynd- ugleikar og fíggjarstovnar fara at geva føroysku ali- vinnuni. Vit royndu til fánýtis at fáa eina viðmerking frá Havbúnaðarfelagnum til støðuna í føroysku alivinn- uni, men vónandi kemur hon í næstum. Føroya Fiskimanna- felag Óli Jacobsen 7. juni 2004 Til Jóannes Eidesgaard, løgmaður Bárður Nielsen, landsstýrismaður Vit vilja við hesum heita á løgmann og landsstýris- mannin í fíggjarmálum um at seta eina kanning í verk, hvørt formaðurin í Búskap- arráðnum hevur hildið seg innan sínar heimildir í sam- band við luttøkuna á fund- inum, sum var í Norðuratl- antsbólkinum á Fólkatingi herfyri um blokkstuðulin, og tað, sum er farið fram aftaná. Sambært lógina um Bú- skaparráð er uppgávan hjá ráðnum at fylgja við bú- skaparligu gongdini í sam- felagnum og at ráðgeva um búskaparlig viðurskifti. Men lógin sigur einki um, at ráðið hevur nakran sum helst politiskan mynd- ugleika, sum formaðurin sjálvur tykist at halda, at fáa sínu sjónarmið gjøgn- umførd. Tað er væl saktans upp til tann til eina og hvørja tíð valda politiska myndugleika, hvørt hann fylgir ráðgevingini frá ráðnum ella ikki. Vit rokna við, at Búskaparráðið hevur ikki annan status enn aðrar ráðgevandi nevndir, sum t.d. Fiskivinnuráðið. Orsøkin til hesa kæru er leikluturin hjá formannin- um í Búskaparráðnum í teirri donsku uppílegging í innanhýsis føroysk viður- skifti, sum vit júst hava sæð í hesum døgum. Hetta kom greitt fram í Berlingske Tidende sein- asta fríggjadag, har for- maðurin í fíggjarnevndini hjá danska fólkatinginum, Kristian Thulesen Dahl, nýtir skattaskipanina hjá føroyskum sjó- og fiski- monnum sum páskot fyri kravi um at endurmeta danska blokkin til Føroya. Hetta minnir sera nógv um ta uppílegging í føroysk viðurskifti, sum vit sóu undir kreppuni fyrst í 90- unum, tá tað eisini vóru fiskimenn, sum stóðu fyri skotum. Tá høvdu vit eina kenslu av, at donsku krøvini vóru bíløgd úr Føroyum. Men í hesum førinum er tað púra greitt, at tað eru føroyskir myndugleikar, sum standa aftanfyri, og at tað er teim- um fyri at takka, at málið kemur fram á hendan hátt. Endamálið er greitt um- vegis danskar myndugleik- ar leggja trýst á teir før- oysku á einum øki, har vit einsamallir hava ræðið, og hetta er í sær sjálvum ein sera álvarslig hóttan ímóti føroyska suverenitetinum ella sjálvræðinum. Tað framgongur greitt av greinini í Berlingske Tiden- de, at tað er Hermann Osk- arsson í sínum eginleika av at vera formaður í Búskap- arráðnum, sum er upprunin og orsøkin til henda ágang móti føroyskum sjálvræði. Umframt tað er grund til at halda, at tað er hann, sum hevur forsýnað sovæl danskar fjølmiðlar sum politikkarar við teimum faktuellu upplýsingum, sum eru í málinum. Hetta er gjørt á ein slíkan eintátt- aðan hátt, at tað verður uppfatað av dønum sum »afsløring af lønfesten«, sum um nakað er gingið fyri seg, sum ikki tolir dagsins ljós. Hetta verður gjørt saman við eini sera vanvirðandi umrøðu av før- oyskum fiskimonnum. Vit ætla ikki at koma inn á sjálva argumentatiónina her, hóast nógv kundi verið sagt. Men tó hetta: Sjálv- sagt vilja vit ikki leggja okkum út í eitt kjak um blokkin. Men vit ætla ikki at góðkenna, at tað verður róð uppundir, at tað skulu vera fiskimenn, sum eru or- søkin til, at føroyskur bú- skapur ikki er sjálvberandi. Og tað serstakliga teir fiskimenn, sum geva størsta íkastið til búskapin. Hetta sigur nakað um støð- ið og mannagongd i hesi sak. Men vit meta tað at vera sera álvarsligt, at ein týð- andi almennur embætis- maður alment á ein slíkan hátt beitir danskar leiðandi politikkarar eftir okkum við slíkum hóttanum, tá embætismaðurin ikki sjálv- ur fær føroyskar myndug- leikar at »makka rætt«. Vit meta tað at vera sera iva- samt, um ein slík manna- gongd kann vera innanfyri hansara heimildir sum for- maður í Búskaparráðnum við teirri vekt, sum liggur aftanfyri, tá sjónarmið verða sett fram í hesum eginleika. Vit meta tað eisini at vera ivasamt, um verandi for- maður í Búskaparráðnum yvirhøvur situr har lógliga. Í lógini um Búskaparráð er ásett, at formaðurin fyri ráðið ikki kann hava »leið- andi starv innan meginfyri- sitingina«. Sum kunnugt er formaðurin samstundis stjóri á Hagstovuni, sum enntá húsast í Fíggjarmála- ráðnum. Hetta meta vit eis- ini at vera eitt álvarsmál, tí ivamál á hesum øki kann seta enn eitt spurnartekin til tey tilmæli, sum Búskapar- ráðið kemur við. Vit vóna at frætta aftur sum skjótast, so álit aftur kann skapast á landsins myndugleikar, íroknað Bú- skaparráðið. Hundraðtals arbeiðspláss hvørva Kæra um formannin í Búskaparráðnum VIÐMERKING Fleiri hundraðtals arbeiðspláss eru í vanda, nú føroyska alivinnan er í svárari kreppu Savnsmynd C M Y K 9 8