hósdagur 4. september 2014síða 44

20 Mentanarblaðið hjá Miðlahúsinum 5 • 5. september 2014 20 um samkyndar vampýrar øgan snýr seg um tveir ung­ ar samkyndar føroyingar, ið gerast góðir, men tíverri gong­ur annar maðurin burt­ur á sjónum, og eftir hann situr hin og syrgir. Tað gongur tó ikki rúm tíð fyrr enn deyði maðurin gongur aftur sum vampýrur. Hvørt kvøld vinnur hann sær lívsorku við at súgva blóð frá sínum livandi maka. Men hvussu leingi kann hetta halda fram, og hvussu fer nærumhvørvið og tey nærmastu at góð­ taka ta óvanligu støðuna? Forkunnuga søgan um føroyskar sam­kyndar vampýrar, varð skrivað í 1884, men hevur ikki verið útgivin í Før­ oy­um fyrr enn nú. LGBT Føroyar, sum gev­ur bókina út, metur, at tíðin nú er búgv­in til, at stuttsøgan sær dagsins ljós í Føroyum. Rithøvundurin Hanus Kamb­an hevur týtt søguna úr týskum og listamaðurin Jón Sonni Jensen hevur mynd­prýtt bókina. Men hvør var týski Karl Heinrich Ulrichs, ið ikki minti heilt um aðrir samtíðarmenn. FYRSTI SAMKYNDI, IÐ ALMENT SPRETTI Karl Heinrich Ulrichs var føddur 28. aug­ ust 1825 í Aurich, sum er í út­nyrð­ings­ part­in­um av Týsklandi. Tá á døg­um var Aurich býur í sjálvstøðuga konga­rík­in­ um Hanover. Karl Heinrich Ulrichs varð útbúgvin við lærda háskúlan í Göttingen í 1839. Hann las fyrst løgfrøði og gudfrøði. Síðan las hann víðari við fróðskaparsetrið í Berlin. Har var hann liðugur sum søgu­ frøð­ing­ur í 1848. Í 1849 byrjaði hann at arb­eiða sum løgfrøðilgur ráðgevi hjá rætt­in­um í Hildesheim. Har var hann ver­andi, til hann var uppsagdur í 1857, tá ið arbeiðsgevarin fekk frænir av hansara kyns­ligu sannføring. Í 1862 tók Karl Heinrich Ulrichs eitt óvan­ligt og slóðbrótandi stig, hann for­ taldi fyri familju, vinum og øllum heim­ in­um, at hann var samkyndur. Ul­richs gjørd­ist sostatt fyrsti vesturlendski per­són­ur­in, ið alment spretti sum sam­ kynd­ur. Karl tók hetta stig, tá hann gav út eitt greina­savn, har hann hevði savnað sínar royn­ir og sína gransking innan evnið. Greina­savnið fekk heitið: Forschungen über das Rätsel der mannmännlichen Liebe (Gransking í gátuni um kær­ leika mill­um menn). Karl Heinrich Ul­richs var ein sannur slóð­brót­ ari, ein maður langt framman fyri sína sam­ tíð. Hann var so langt framm­an­ fyri, at einki orð enn var upp­ funn­ið fyri hans­ ara kyns­ligu sann­føring, tá ið hann spretti í 1862. Sjálvandi vóru longu fleiri orð fyri kynsligt sam­band millum tvey av sama kyni, tí hetta sam­band er eins gamalt og menniskjan. Men tað var ikki fyrr enn í 1869, at lat­ínska orðið “homoseksuellur” varð smíða og fyrstu ferð brúkt alment av eyst­ur­ríkska sálarfrøðinginum Karl- Maria Kertbeny. Orðið lýsir kynsligu sann­før­ing­ina og ikki bara kynsligu gerðina, sum higartil var vanligt at viðgera og tosa um. Í sínum fyrsta greinasavni hevur Karl tó uppfunnið egið heiti fyri samkyndar menn. Orð hansara er urning. Heitið tekur hann frá samkynda grikska filosoffinum Plato, sum í verkinum Symposium tos­ ar um ymisk sløg av kærleika. Tvær yms­ar kærleikaguðinnum, ið báðar eita Afrodita, umboða hesar kærleikar. Onn­ur er einans fødd av griska guðinum Ura­ nus, meðan hin er dóttir guðarnar Zeus og Dione. Tí nýtir Ulrichs orðið “urning” um samkyndar menn, og heiti “dioning” um hinkyndir menn. Karl setur eisini seinni orð á samkyndar kvinnur, tvíkynd og tvørkynd. Frágreiðingin hjá Ulrichs lýsir sam­ kynd og samkyndleika sum natúrligan fyri fyrstu ferð í nýggjari tíð. Hann royn­ ir at byggja síni sjónarmið og sítt ástøði á lív­frøðina. Harafturat vísir hann á egn­ar lívsroyndir og royndir hjá øðrum sam­ kynd­um monnum, sum hann hevur havt sam­band við. Í sínum verkum eggjar Ul­ richs øðrum samkyndum at gera eins og hann, at koma út og spretta. Hesa tíðina vegleiðir og verjir Karl somu­leiðis aðrar samkyndar menn løg­ frøði­liga. Teir eru ákærdir fyri brot á §175, sum frá 1871 bannar samkyndleika kring alt Proysaland, ið legi Hannover und­ir seg í 1866. Hetta bannið verður ikki tikið av aftur í Týsk­landi fyrr enn í 1969. Líknandi lógir, ið gera samkyndleika mill­um menn til eitt álv­ar­samt lóg­ar­brot, eru galdandi kring alt Evr­opa heilt til síðst í 20. øld. Tað var ikki van­ligt at hava slík­ar lóg­ir fyri sam­kynd­ar kvinn­ur. Karl Heinrich Ulrichs kom sjálvur í kløt­ur við lóg­ar­valdið, tó ikki vegna ólóglig kynsligt sambond ella brot á §175, men vegna hansara orðaval og rit­verk. Sum frá leið vóru flestu verk hans­ara bannað í gamla Proysalandi. FYRSTI LGBT STRÍÐMAÐURIN 29. august 1867 skrivaði Karl Hein­ rich Ul­richs aftur søgu. Hesa ferð steig hann fram fyri stóra fjøld av týsk­um løg­frøð­ing­um í Mün­chen, har teir ár­ liga hitt­ust at fundast um løgfrøði­lig áhuga­mál. Karl helt eina søguliga røðu um at veita javn­rættindi til sam­kynd, at verja hesi rættindi, og at enda bað hann týsku løgfrøðingarnar stuðla eini lóg­ar­broyting, soleiðis at sam­kynd­leiki ikki longur skuldi vera eitt lógarbrot. Hetta var fyrstu ferð í søguni, at nak­ar veruliga vísti á tørvin hjá sam­ kynda minnilutabólkinum at fáa somu rætt­indi, sum hinkyndi meirilutin van­ liga tekur fyri givið. Stuðul fekk hann tó ikki frá starvs­ feløg­unum. Karl varð háðaður og róptur nið­ur av pallinum. Karl Heinrich Ulrichs gavst tó ikki so. Hann helt fram at berjast fyri rætt­ind­ um hjá samkyndum og ferðaðist nógv kring alt Týskland. Í 1879 flutti hann tó til Italia, har hann endaligt búsetti seg í lítla býnum L'Aquila og andaðasti hin 14. juli í 1895. Karl Heinrich Ulrichs er jarð­að­ur í italska bynum. Seint í lívi sínum skrivaði Ulrichs so­leið­is um sínar lívsroyndir: “Til mín doyggj­andi dag fari eg at minnast aftur á við stoltleika, at eg megnaði at finna dirv­ið at standa andlit til andlits við bar­dag­an mótvegis ódjórinum, sum í all­ar ævir hevur sprænt eitur í meg og menn við somu náttúru sum eg. Nógvir menn hava kent seg noyddar at taka eg­ ið lív, tí øll teirra lívsgleði varð giftað. Eg eri avgjørt stoltur av, at eg fann dirv­ið at taka tað fyrsta harða slagið av al­menn­ ari vanvirðing”. FRAMSKYGDUR RITHØVUNDUR Ulrichs var ein sera virkin rithøvundur. Eft­ir seg, hevur hann latið ein hóp av bæði yrkisbókmentum og fag­ur­bók­ment­ um. Yrkingar, stuttsøgur, essays, skald­ søg­ur og tíðindagreinar í hópatali. Eitt av hesum verkum er stuttsøgan, Man­or. Talan er um ein av fýra ymiskum stutt­søgum, sum vóru samlaðar í savn­ in­u­m Matrosengeschichten (Sjó­manna­ S Í JULI 2014 VÓRU 130 ÁR LIÐIN SÍÐAN, TÝSKI RITHØVUNDURIN OG RÆTTVÍSISTRÍÐSMAÐURIN KARL HEINRICH ULRICHS FESTI STUTTSØGUNA MANOR Á BLAÐ. Eiler Fagraklett UMMÆLI Hvør skrivaði 130 ára gomlu